Plus

'Terrorisme is kwestie van psychologie'

Een heel nieuwe generatie terroristen is in aantocht, zegt antiradicaliseringsexpert David Kenning (63). 'Veel van onze experts zijn bezig de vorige oorlog uit te vechten.'

David Kenning: 'Binnen 48 uur na de aanslag op de Bataclan zaten er meer dan zestig sleutelfiguren om de tafel.' Beeld Marc Driessen
David Kenning: 'Binnen 48 uur na de aanslag op de Bataclan zaten er meer dan zestig sleutelfiguren om de tafel.'Beeld Marc Driessen

Langs de muur van zijn huis in Amsterdam staat een rijtje gitaren. David Kenning, Iers antiradicaliseringsexpert, adviseur van de gemeente Amsterdam, filosoof en psychoanalyticus, bewonderaar van Benedictus de Spinoza, is liefhebber.

Lange grijze haren, indrukwekkende bakkebaarden, immer gekleed in stemmig zwart. Hij heeft het naar zijn zin in de stad en wil dat graag zo houden.

Hij voelt zich weleens onbegrepen. Kenning, de man die volgens sommigen de rol van de islam onder het tapijt veegt. "Het zoeken naar oorzaken van radicalisering is interessant," zegt hij. "Maar mijn werk is het om ervoor te zorgen dat radicalen geen terroristen worden."

Met afgrijzen zag hij hoe deze zomer het antiradicaliseringsbeleid van de stad onder vuur kwam te liggen, zegt hij. Eén ambtenaar die is ontslagen wegens corruptie en een heel netwerk van 'sleutelfiguren' wordt verdacht gemaakt. Jonge mensen die voor andere jonge mensen een rolmodel moeten zijn en de vinger aan de pols houden in alle uithoeken van de stad.

'Opportunistische hysterie'
En nu dreigen ze weg te lopen. De eerste vijf hebben het bijltje er al bij neer gegooid. Het vertrouwen verdwijnt.

Kenning: "Deze mensen zijn van doorslag­gevend belang voor onze veiligheid, ze zijn onderdeel van ons immuunsysteem. Wie zijn hun critici? Nemen ze de consequenties van hun opportunistische hysterie? Wat zijn hun echte motieven? Het publieke belang?"

"Ik zou ze met klem willen vragen om bij de feiten te blijven en te stoppen met het ondermijnen van de mensen die we dankbaar moeten zijn. Het zijn vrijwilligers. Ze helpen de stad omdat het ze iets kan schelen."

Na de aanval in november 2015 op de Bataclan in Parijs was Kenning op de ambtswoning van de burgemeester. "Binnen 48 uur na de aanslag zaten er meer dan zestig sleutelfiguren om de tafel. Het was al laat op de avond, maar Eberhard van der Laan ging ze allemaal langs en vroeg ze naar de sfeer op straat, de reacties in de buurten en in de moskeeën. Terwijl in heel Europa beleidsmakers zenuwachtig afwachtten, wisten we in Amsterdam precies wat er in de stad speelde."

Als het gaat om dit soort preventie, zegt Kenning, wordt er door steden elders in de wereld met afgunst naar Amsterdam gekeken.

"Natuurlijk kan ook hier een aanslag komen. Morgen. Ik ben geen veiligheidsexpert, maar Amsterdam is zo veilig als een grote stad maar kan zijn in een open maatschappij. De mensen die daar voor ons zorg voor dragen, behoren tot de besten in de wereld."

Paspoorten verbrand
Zelf is hij een man van de praktijk. Hij werkte in Irak met onderschepte zelfmoordterroristen en adviseert in Europa en Amerika ministeries en veiligheidsdiensten. In Nederland is hij een graag geziene gast bij de politie, het OM, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid en een reeks grote gemeenten.

Hij maakt zich zorgen. "Veel van onze experts," zegt hij, "zijn bezig de vorige oorlog uit te vechten. Ze onderzoeken nog steeds de mentaliteit van de uitreizigers naar het kalifaat, van de jihadisten die naar Syrië afreisden. Maar er is een heel nieuwe generatie terroristen in aantocht, die zich opnieuw bezighouden met zelfmoordaanslagen."

De uitreizigers, ze voelden zich slachtoffer. Van de maatschappij, van de omstandigheden, van hun afwezige vader, hun gebroken liefde of wat dan ook. "Ze waren op zoek naar een tweede kans," zegt Kenning.

"Ze verbrandden hun paspoort en kregen een nieuwe naam, een nieuwe bruid, een nieuwe baan en een nieuw land. Uit de statistieken blijkt dat ruim negentig procent ging om te strijden. Ze boden zich niet aan als zelfmoordterroristen. Ze sneuvelden wellicht, maar dat is niet hetzelfde als dood willen."

Wat hebben we nu? "Bij deze generatie nihilisten is het vrijwel volledig persoonlijk." Jongeren, steeds vaker tieners, op zoek naar opstand, naar wraak voor het ook door hen diepgevoelde slachtofferschap. Psychopaten die dankbaar gebruik­maken van de taal van de radicale islam.

"Als je op straat twee mensen vermoordt, sta je in de krant. Maar als je daarbij heel hard 'Allahu akbar' roept, krijg je de roem die ervoor zorgt dat je leven niet voor niets is geweest."

De meeste zijn amateurs, vaak zijn het lone wolves. Ze bewegen zich onder de radar, zijn in de meeste gevallen binnen korte tijd geradicaliseerd en deden dat niet via de moskee. Ze radicaliseren elkaar of gebruiken er het internet voor.

Het theologische gehalte van dit soort jihadisten is praktisch nul. "Hun leven is vaak nihilistisch en wanhopig. In plaats van te lijden als eenzaam individu opent zich de mogelijkheid om deel te nemen aan een wereldwijde strijd."

Opvallend: vaak zijn het criminelen. Een uitgelezen mogelijkheid om mensen met de juiste vaardigheden te vinden, nu het IS-kalifaat nagenoeg is ingestort en uitreizen onmogelijk is geworden. "Criminelen weten al waar ze wapens vandaan moeten halen en hoe ze onder de radar moeten blijven. Ze zijn vertrouwd met geweld en begrijpen waar de zwakke plekken zitten bij de politie."

Voorsprong met Top 600
Het gaat om kleine misdadigers die hun kans pakken om een speler te worden op het wereldtoneel. Die voor hun mislukte leven een morele verlossing zoeken in de dood.

Het bestrijden van criminaliteit, zegt Kenning, wordt daarmee onderdeel van onze nationale veiligheid. En ook daar heeft Amsterdam een voorsprong met de aanpak van de Top 600 van criminele jongeren.

Radicaal zijn, zegt hij, lucht geven aan je opvattingen, is niet verboden en maakt iemand ook niet automatisch een extremist. "We moeten een onderscheid maken tussen schijn en werkelijkheid. Het schreeuwen van 'Allahu akbar' maakt je net zo min gelovig als het schreeuwen van 'Ajax' je een goede voetballer maakt."

"De volgende generatie kan zelfs onze eigen waarden tegen ons gebruiken en 'sociale rechtvaardigheid' eisen, zoals de IRA of de RAF dat deden. Extremisten kunnen elke ideologie gijzelen. Ik ken ook geen enkele belangrijke radicaliseringsexpert die nog gelooft dat ideologie een belangrijke drijfveer is van jihadisme."

Gevoelig voor groepsdruk
Liever houdt hij zich bezig met de vraag hoe iemand terrorist wordt. Met het begrijpen van zijn manier van denken, zijn mindset. Wat is het laatste zetje naar het gebruik van geweld? Waarom neemt de een de sprong wel en de ander niet? Hoe komt het dat soms helemaal geen radicalisering voorafgaat aan extremistisch geweld?

Kenning: "Je kunt mensen vrij gemakkelijk radicaliseren, maar daarmee zijn het nog niet opeens criminelen of jihadisten. Deze nieuwe generatie van extremisten is geen socio-economisch probleem en het is geen ideologisch probleem. Uiteindelijk komt het neer op de psychologie van het individu."

Het gaat, zegt hij, meestal om adolescenten. Jongeren die graag risico's nemen, gevoelig zijn voor groepsdruk, een slecht beoordelingsvermogen hebben en graag de aandacht trekken.

En dat in combinatie met klassieke drijfveren: het voelen van slachtofferschap, het idee de underdog te zijn of buitenstaander. "Het hebben van een gebroken zelfbeeld of twijfels over de eigen seksualiteit. Haat tegen de vader en tegelijk het verlangen naar zijn aandacht. De een gaat daar beter mee om dan de ander."

Radicalisering, zegt Kenning, is een belangrijk waarschuwingsteken. "Maar niet meer dan dat. Voor mij is de vraag: hoe neutraliseer je de volgende fase? Hoe blokkeer je de overstap naar geweld? We hebben hier te maken met mensen met extreme emoties. Hoe beïnvloed je iemand die niet naar je wil luisteren? Dat is iets waar radicaliseringsexperts nog weinig van weten."

'We moeten juist meer onszelf worden'

David Kenning is betrokken bij het project 'Aandeelhouders Amsterdam'. Met drie creatieve bureaus wordt gewerkt aan drie projecten rond onderhandelingsvaardigheden.

Kenning: "Sinds 9/11 heeft het Westen vooral op het terrorisme gereageerd door onze eigen democratie schade toe te brengen. In Amerika is een inreisverbod voor moslims, in Frankrijk geldt de noodtoestand. Allemaal politieke miskleunen."

"De oplossing is juist: meer onszelf worden in plaats van minder. Daarin speelt het karakter van Am­ster­dam als handelsstad een grote rol: door jongeren het vermogen bij te brengen om te onderhandelen, leer je ze dat het veel opbrengt als je je verplaatst in de drijfveren van een ander."

"Het programma gaat ook een rol spelen bij de aanpak van de Top 600. Jonge criminelen leren met onderhandelingstechnieken dat de wereld minder zwart-wit in elkaar zit dan ze denken."

Bijna een jaar geleden besloot Kenning zich niet langer door de gemeente te laten betalen en op vrijwillige basis te werken. Hij heeft, benadrukt hij, niets veranderd aan bestaande antiradicaliseringsprogramma's. Voor dit stuk spreekt hij op persoonlijke titel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden