Plus

Te veel pillen, te weinig bewijs

We slikken te veel pillen die niet effectief zijn, maar wel forse bijwerkingen hebben. Dat kost jaarlijks duizenden mensenlevens, aldus huisarts en farmaco-epidemioloog Dick Bijl in zijn boek Het Pillenprobleem. 'De overheid moet burgers beter beschermen.'

Het PillenprobleemBeeld Getty Images

Dick Bijl is niet tegen pillen. Op vakantie in Italië kreeg hij 's nachts eens last van oprispingen.

Omdat de klachten met 'voorzichtig nietsdoen' niet verdwenen, kocht Bijl bij een drogist een kauwtablet, dat binnen enkele dagen hielp. Daarna stopte hij met slikken.

Dat was een heel ander verhaal dan dat van een kennis, die met vergelijkbare maagklachten naar een Nederlandse huisarts ging. Die huisarts schreef Omeprazol voor, een zwaarder geneesmiddel dan Bijl zelf had uitgekozen.

"Zwaardere middelen moet je pas geven als lichtere niet werken," zegt Bijl. "Zwaardere middelen hebben meestal zwaardere bijwerkingen."

In de farmaceutische wereld is Bijl al jaren een luis in de pels. Hij beoordeelt al 22 jaar dagelijks wetenschappelijke artikelen op betrouwbaarheid en zorgvuldigheid en besloot zijn bevindingen maar eens op te schrijven.

De fascinatie voor pillen en poeders ontstond toen Bijl aan het begin van zijn loopbaan enkele uitbehandelde patiënten zag opknappen. Nadat hun uitgebreide, medicamenteuze behandeling vanwege het uitblijven van effect was gestaakt, ging het juist beter met hen.

Eén vrouw werd na het staken van de medicatie zoveel beter dat ze enkele weken later het ziekenhuis uitwandelde.

Ook als arts in het Nederlandse Astmacentrum in Davos maakte Bijl opmerkelijke gevallen mee. Goed herstelde patiënten gingen met een experimenteel medicijn terug naar Nederland en overleden enkele weken later plotseling.

Huisarts Bijl wilde er meer van weten en schoolde zich bij tot farmaco-epidemioloog. Hij ­combineerde zijn baan als huisarts lange tijd met een aanstelling bij het Geneesmiddelen­bulletin, een onafhankelijk tijdschrift over ­medicatie.

Onafhankelijk
Met mild cynisme zegt Bijl dat het logisch is dat de farmaceutische industrie de effectiviteit van geneesmiddelen oppoetst en de bijwerkingen afzwakt, zoals bleek toen Amerikaanse rechters GlaxoSmithKline dwongen tot openbaar­making van alle onderzoeksgegevens over het antidepressivum Seroxat.

Het zijn immers beursgenoteerde ondernemingen die streven naar winstmaximalisatie, zegt Bijl.

Van de overheid verwacht hij dat die haar burgers in bescherming neemt, maar daar schort het in zijn ogen aan.

Het begint ermee, zegt Bijl, dat elke organisatie die zich richt op de beoordeling van medicatie volledig onafhankelijk moet zijn.

Namens het ministerie van Volksgezondheid gaat het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) over de toelating van medicatie tot de Nederlandse markt. Lareb monitort de bijwerkingen voor Nederland.

"Die organisaties worden voor 80 procent betaald door de farmaceutische industrie. Ze kunnen simpelweg niet onafhankelijk zijn. Ook is het ontoelaatbaar dat de organisatie die bepaalt of een middel op de markt komt tevens bepaalt of zo'n middel weer uit de handel moet worden genomen.

Dat is de slager die z'n eigen vlees keurt."

Antidepressiva
Dat maakt het CBG niet streng genoeg, stelt Bijl. Van middelen wordt te snel geconcludeerd dat ze werken.

Neem de effectiviteit van anti­depressiva. Als op een vragenlijst de ingevulde scores met een antidepressivum dalen van 20 naar 12 en met een placebo van 20 naar 13 , wordt geconcludeerd dat de pil werkt.

Dick BijlBeeld Cora Hendriks

Dick Bijl (1956)

1976-1982 Studie geneeskunde ­Universiteit Utrecht
1984 Artsexamen
1985-1987 Arts-assistent inwendige geneeskunde Diaconessenhuis Leiden
1987-1988 Huisartsenopleiding ­Universiteit Utrecht
1989-1991 Nederlands Astma­centrum Davos:
1991-2003 Huisarts
1995-1996 Studie epidemiologie VU
1995-2017 Werkzaam bij Geneesmiddelenbulletin
2016-heden Voorzitter International Society of Drug Bulletins

"Maar zo'n miniem verschil is in de klinische praktijk helemaal niet relevant. Op een totaal van 52 depressiepunten merkt een patiënt een verbetering van 1 punt niet. Hanteer een verschil van minimaal 3, maar liever van 8 depressiepunten voordat je concludeert dat antidepressiva werken. Dan heb je het over werkelijke vooruitgang," ­aldus Bijl.

Zo kritisch als hij is op het CBG, zo scherp is Bijl ook op bijwerkingencentrum Lareb. Bijl vindt dat Lareb actiever op zoek moet naar bijwerkingen die door onafhankelijke organisaties als de Cochrane Collaboration of de International ­Society of Drug Bulletins (ISDB) worden gevonden.

Nu wacht de club van oud-SP-politica ­Agnes Kant te veel op meldingen die via artsen of patiënten binnenkomen, aldus Bijl. ­Bovendien zijn bijwerkingen sinds 2014 be­drijfs­geheim, stelt hij. Dat gaat ten koste van patiënten.

"Volgens een voorzichtige schatting sterven jaarlijks 200.000 mensen in de Europese Unie aan medicijnen. Omgerekend naar Nederland zijn dat zo'n 6000 doden. Als de overheid haar burgers beter beschermt, kan dat aantal flink omlaag."

Non-inferioriteit
Het streven naar effectieve en veilige medicatie leeft helaas amper bij Nederlandse politieke partijen en het ministerie van Volksgezondheid, constateert Bijl.

Er is wel wat opwinding over hoge medicijnprijzen, maar over slecht en overbodig onderzoek hoort hij niemand.

"Neem het zogenaamde non-inferioriteits­onderzoek. Als producenten aantonen dat een nieuw middel niet slechter is dan bestaande middelen, maar bijvoorbeeld minder bijwerkingen heeft, wordt het tot de markt toegelaten. Onzin, want patiënten zijn alleen gebaat bij ­betere middelen.

De markt is al overspoeld door nieuwe medicatie die niets toevoegt, de zogenoemde me too-middelen. Er zijn 25 antidepressiva, 34 anticonceptiepillen en 19 middelen ­tegen diabetes."

Ouder is vaak beter

Nieuw is beter, denken patiënten vaak. De rode draad in het boek van Bijl is dat die gedachte bij medicatie meestal juist niet geldt. Hoe ouder een middel, hoe beter, is de stelregel. Bij oude middelen is immers meer ­bekend over de effectiviteit en ­bijwerkingen.

Zo zijn patiënten met diabetes type 2 doorgaans beter af met metformine uit 1959 dan met recentere middelen. Twee diabetesmiddelen (merknamen Rezulin en Avandia) die rond de eeuwwisseling verschenen, moesten van de markt worden gehaald vanwege de vele sterfgevallen.

Toen Avandia in 2010 uit de handel werd genomen, schatte een Amerikaanse Senaatscommissie dat het middel wereldwijd had gezorgd voor 47.000 doden door hartinfarcten.

Het debacle van de pijnstiller Vioxx toont de betrouwbaarheid van het aloude paracetamol. Vioxx zou beter helpen bij gewrichtspijnen, stelde ­fabrikant Merck & Co.

Het middel kwam in 1999 op de markt, maar verdween in 2004, nadat veel gebruikers met hartproblemen waren overleden. Volgens sommige schattingen vielen door Vioxx meer dan 100.000 doden.

'Balans tussen werkzaamheid en veiligheid'

Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) wordt weliswaar betaald door de farmaceutische industrie, maar is kritisch en onafhankelijk, laat een woordvoerder weten.

"We laten de oren niet hangen naar de indus­trie. De goedkeuring of weigering om een middel tot de markt toe te laten wordt gedaan door wetenschappelijke ­experts.

Uitspraken als 'medicijnen werken niet' en 'het CBG is niet streng genoeg' passen niet bij de zorgvuldige beoor­deling van genees­middelen in Nederland en in Europa."

Ook denkt het CBG dat strikte naleving van de methodologische ­zuiverheid van Bijl ­onwerkbaar is. "Als we de meetlat van Bijl ­hanteren, komt geen medicijn meer door de keuring.

Bijl ziet graag dat medicijnen altijd 100 procent werkzaam én veilig zijn. Maar bijwerkingen zijn er altijd, al moet de ­balans tussen werkzaamheid en veiligheid gunstig zijn. Daar staat het CBG voor."

Bijl vindt ook dat er te veel middelen op de markt zijn die geen ­toegevoegde waarde hebben. Toch is diversiteit van medicatie voor patiënten wenselijk, ­aldus het College.

"Wat als een patiënt over­gevoelig is voor bepaalde hulpstoffen? Of een medicijn niet kan worden gecombineerd met een ander medicijn? Dan is het goed dat er keuze is, zodat patiënten het middel krijgen dat voor hen geschikt is."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden