Symbool van slavernij Elieser is eigenlijk nooit slaaf geweest

De zwarte slaaf Elieser, de afgelopen vijf jaar het middelpunt van een drukbezochte herdenking bij zijn eeuwenoude graf op de Joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel, is in werkelijkheid waarschijnlijk nooit slaaf geweest.

Het beeldje van Elieser, over wiens slavenbestaan nu wordt getwijfeld.Beeld Jean-Pierre Jans www.jeanpierrejans.nl

'Hij was een donkere Jood zoals er indertijd meer rondliepen in de stad,' concludeert Odette Vlessing van het Stadsarchief Amsterdam op basis van nieuw onderzoek naar het bijzondere verhaal van Elieser, die zich voor 1616 in Amsterdam vestigde en na zijn overlijden in 1629 op Beth Haim ter aarde werd besteld.

De ontdekking van het graf van Elieser, in 2001, werd gezien als een eye-opener: hoewel slavernij in de Nederlanden formeel verboden was in de zeventiende eeuw, waren er klaarblijkelijk toch slaven in de stad, meegekomen met de Portugese Joden die hun land hadden moeten ontvluchten vanwege de vervolging door de rooms-katholieke kerk.

Symbool van verschrikkingen
De Afro-Surinaamse gemeenschap in Amsterdam omarmde Elieser als een symbool van de verschrikkingen van de slavernij. Volgens historicus Vlessing, gespecialiseerd in de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Amsterdam, maakte Elieser echter deel uit van de huishouding van de koopman en dichter Paulo de Pina. 'Dat kan als familielid zijn geweest of als bediende van deze bestuurder van de Portugese gemeente, maar zeker niet als slaaf.'

Uit de archieven van de Portugese gemeente blijkt dat Elieser in aanzien stond binnen de gemeenschap. In 1617 werd hij opgeroepen om in de synagoge een gebed uit te spreken. Ter gelegenheid van het Joodse Lotenfeest ontving hij in 1621 en 1622 bij wijze van geschenk een geldbedrag van de gemeente.

Vlessing vermoedt dat eerdere onderzoekers op het verkeerde been zijn gezet door het grafschrift, dat spreekt van de rustplaats van een bom servo (goede dienaar). 'We weten dat in die tijd een slaaf niet werd aangeduid met servo maar met escravo. Het zou ook een raar grafschrift zijn geweest, goede slaaf.'

Het grafschrift verwijst volgens de historicus naar het toneelstuk Dialogo dos Montes uit 1624 van de hand van De Pina, waarin Mozes tot twee keer toe wordt aangeduid als servo. Vlessing: 'Het grafschrift verwijst naar de Bijbel, dat is eervol en logisch.' Dat Elieser geen slaaf was, wil niet zeggen dat op Beth Haim geen sporen van slavernij te vinden zijn.

In het grafregister staan volgens Vlessing twee Joodse vrouwen die een achtergrond hadden die op slavernij wijst, maar op de begraafplaats als vrije Joden een graf kregen tussen de andere bedienden.

Vrouwen lopen langs het graf van de vermeende slaaf Elieser.Beeld Jean-Pierre Jans www.jeanpierrejans.nl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden