Plus

Stalen zenuwen: wat gebeurt er met iemand als hij moet presteren?

Waarom was Oranje slecht in strafschoppen en stuurde Gerard Kemkers schaatser Sven Kramer de verkeerde baan in? In zijn boek Stalen Zenuwen laat Ger Post (35) zien dat het trainen van de druk wel degelijk mogelijk is.

Beeld Hedy Tjin

Het begon allemaal met een belangrijke presentatie in Melbourne voor docenten en studenten waarin hij de druk niet aankon en begon te hakkelen toen het erop aankwam. Ger Post deed in Australië onderzoek naar genetische en stressvolle omgevingsfactoren die mogelijk schizofrenie kunnen veroorzaken, onderdeel van zijn master brain and cognitive sciences aan de UvA.

Voor die studie moet je twee grote stages volgen en hij koos voor Melbourne omdat zijn vriendin en haar twee dochters daar destijds woonden. Alles had hij netjes voorbereid - slides keurig op een rijtje - maar Post sloeg volledig dicht en hakkelde zich door zijn bevindingen heen. Vanaf dat moment verdiepte hij zich in wat er gebeurt met mensen als ze onder grote druk komen te staan. Wat doet iemand als hij moet presteren?

Post concludeert dat we moeten afrekenen met de mythe dat topsporters als Tiger Woods, Michael Jordan en zelfs het Duitse voetbalelftal altijd íets beter presteren als de spanning oploopt.

Geluk
"Het klopt gewoon niet," zegt de auteur in zijn kantoortje boven in Leidsestraat. "We vlakken alle factoren als pech en geluk weg. Toen Tom Dumoulin de proloog van de Giro won, schreef NRC dat hij boven zichzelf was uitgestegen, maar hij won met een paar duizendste. Je leest bijna nooit na een zege in de krant: 'hij heeft maar weer mooi geluk gehad.' Het voorbeeld laat ook zien dat we zo'n overwinning vaak volledig toeschrijven aan het karakter van de winnaar."

Post vond in onderzoeken nergens het bewijs dat onder druk ook echt extra wordt gepresteerd. "Van Michael Jordan zeiden ze dat hij er meer ballen ingooide in de laatste minuten, maar dat was helemaal niet zo. Hij werd juist minder goed onder de druk net zoals veel anderen, maar was over de hele linie beter dan de rest."

Mentaliteit
Datzelfde geldt voor Lance Armstrong, die boeken vol schreef over het feit dat hij meer kon brengen dan anderen als de situatie daarom vroeg. "Hij zei vaak over zichzelf dat hij beter was dan anderen als het moeilijk werd, maar later bleek dit vooral zijn dopingpraktijken te verhullen."

Uit onderzoek naar voetbalwedstrijden tussen 1960 tot 2009 bleek zelfs dat de voorbeeldige mentaliteit van het Duitse voetbalteam niet bestaat. "Nederland scoort vaker in de laatste vijf minuten dan Duitsland. Bovendien krijgen Duitsers vaker een doelpunt tegen in de laatste minuten." Post verbaasde zich toen de trainer van FC Utrecht Erik Ten Hag zelfs een Duitse speler kocht omdat hij de Duitse winnaarsmentaliteit kon inbrengen in die ploeg. "Hij bevestigde het bij zijn komst, maar wat die mentaliteit nou precies is, dat werd nooit duidelijk."

Lichtbril
Omdat die ideale mentaliteit dus niet bestaat, heeft het volgens Post ook weinig zin om als sporter in extreme mate te focussen op het eindresultaat. Teksten als 'verliezen is geen optie' doen het lekker in de media, maar het ge­nuanceerde verhaal - zo een waarbij je hard traint om je kansen te vergroten - werkt veel beter.

"Ik heb zwemmer Maarten van der Weijden gesproken en een jaar voor de Olympische Spelen vroeg zijn coach Marcel Wouda of hij eigenlijk in 'goud' geloofde. Maarten achtte de kans klein, maar sprak de belofte uit dat hij alles zou doen om die kleine kans iets groter te maken; ging in een zuurstoftent slapen, reed met een lichtbril door de stad en bereidde zich zo optimaal voor." Post denkt dat het gevaarlijk is als sporters een trucje hebben om boven zichzelf uit te stijgen. "Dan beginnen ze over een flow en dat je daardoor optimaal presteert, maar het is volgens mij andersom; je komt in een flow dóórdat je goed bezig bent."

Emoties
Andere sporters wekken emoties op om beter te presteren, maar dat is volgens Post een wankele basis. "Voetballer Craig Bellamy speelde jaren op woede, maar werd pas een goede voetballer toen hij die emotie losliet en ging doen wat hij moest doen. Roger Federer was in zijn jeugd een vat vol emoties op de baan, maar werd pas echt goed toen hij zijn emoties met rust liet en niet aanwakkerde met frustraties over een verkeerde beslissing."

En dan die penalty's. Onlangs weer eens onderdeel van de discussie bij Euro 2016-programma Studio France. Oud-doelman Sander Westerveld gooide de (allang ontkrachte) theorie de groep in dat penalty's niet te trainen zijn, waarop Hugo Borst ontplofte. "Dat klopt gewoon niet wat je zegt." Frank de Boer lanceerde in een latere uitzending weer eens de dooddoener 'de druk is niet te trainen'.

Volgens Ger Post is het grootste probleem van het penaltyprobleem het penaltytrauma. Na 1996 werd immers dat label op Oranje geplakt waarna de nemers ook dachten dat ze niks konden. "Het idee van coach Guus Hiddink: strafschoppen zijn een loterij en daarop kun je niet oefenen."

Tijdsdruk
Post heeft een visie op wat de coach had moeten doen en dat is ook de conclusie uit zijn boek; je kunt wél iets doen om de spanning beter te hanteren. Een winnaarsmentaliteit mag dan niet bestaan, maar goed trainen wel. Bovendien kun je in je training de spanning van de prestatie wel degelijk nabootsen door een lichte vorm van stress op te zoeken; niet te veel en niet te weinig werkt het beste.

"De coach had bijvoorbeeld kunnen afspreken dat de NOS elke dag de penalty's zou uitzenden waardoor er wat druk op kwam te staan. Of dat ze iets moesten betalen als ze zouden missen, dat werkt ook nog wel eens. De Boer en Van der Sar gaven aan dat de ballen er vooraf feilloos invlogen; dat klopt, maar dat was zonder wat extra druk."

Penalty's
Vreemd genoeg trainde Hiddink met Zuid-Korea in 2002 wel goed op penalty's; hij liet de Koreanen tijdens een - altijd drukbezochte - training opeens naar de kant van het stadion lopen om een strafschop te nemen, vlak voor een vak met publiek. In de kwartfinale wonnen de Koreanen van Spanje vanaf elf meter.

Deze conclusie geldt trouwens ook voor het echte leven want er zit wel degelijk iets van een moraal in zijn boek. "Moet je een presentatie houden voor een groot publiek? Oefen dan die presentatie als er een paar mensen toekijken. Moet je een test maken? Oefen dan alvast de opgaven onder tijdsdruk. Om dit soort trainingen te doorstaan, heb je geen heldenverhaal nodig over zelfvertrouwen of een winnaarsmentaliteit."

"Weerbaarheid is een fundamentele, menselijke eigenschap om met moeilijkheden om te gaan. Maak daarvan gebruik. Als je de spanning al een keer hebt gevoeld, weet je beter wat je moet doen."

Ger Post: Stalen Zenuwen. Maven Publishing, €18.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden