Stadsgezichten: Modewarenhuis Hirsch & Cie

'In Nederland gebeurt alles altijd op de helft van ware grootte', verzuchtte ooit de dichter/prozaïst C. Buddingh'. Wat je ook verder van die uitspraak vindt, voor het Stadsgezicht van deze week gaat hij in ieder geval niet op. Want het Hirsch-gebouw op de hoek van Leidseplein en Kleine-Gartmanplantsoen is onmiskenbaar een gigant, van het soort dat je eerder zou verwachten in pakweg Brussel, Parijs, Londen of Berlijn dan in de binnenstad van Amsterdam.

Het Hirsch-gebouw op de hoek van het Leidseplein. © Meriam de Lange

In dit kloeke gebouw opende in december 2011 een zogenaamde brandstore van het automerk MINI, en in het voorjaar van 2012 gaat er ook een pretentieuze, twee verdiepingen hoge Apple Store van start. Te midden van alle rumoer die dat genereert is het leuk om ook even stil te staan bij het gebouw zelf.

Modezaak
Al in 1882 had de internationale firma Hirsch & Cie. aan het Leidseplein een modezaak waar luxe confectiekleding voor de top van de markt werd verkocht. De zaken gingen zo goed dat het bedrijf om verder te kunnen groeien in 1911 aan de architect A.M.L.A. Jacot opdracht gaf voor het ontwerpen van een groot nieuw modewarenhuis, waarvoor de oudere winkelbebouwing en diverse naburige panden werden gesloopt.

De Amsterdammer Jacot was een specialist op het gebied van de winkelarchitectuur. In Amsterdam had hij een groot aantal winkelontwerpen op zijn naam staan, waaronder diverse gebouwen aan het Koningsplein en in de Kalverstraat, naast Maison de Bonneterie, nog een stuk of dertig andere panden. Jacot wist zijn opdrachtgevers precies te geven wat ze verlangden: behaaglijke, efficiënt ingedeelde winkelruimte waarin de koopwaar goed tot zijn recht kwam en vlot van de hand ging.

Grootste warenhuis
Het nieuwe modepaleis dat Jacot voor Hirsch ontwierp, kon zich in omvang en optuiging meten met de toonaangevende warenhuizen in Europa. Bij oplevering in 1912 was het, met een vloeroppervlak van 21.000 vierkante meter verdeeld over vijf bouwlagen plus een zolder, het grootste warenhuis van Nederland. Behalve aan winkelruimte bood het onderdak aan eigen naaiateliers, kantoren en verblijven voor inwonend personeel. Het winkelinterieur vertoonde de typische kenmerken van een groot modern warenhuis, zoals architecten dat in de voorafgaande decennia hadden geleerd te ontwerpen. Rond een centrale vide, overdekt met een glasplafond, waren meerdere lagen galerijen gegroepeerd. Liften en brede, luie trappen voorzagen in de ontsluiting. Bij de afwerking waren kostbare materialen als marmer, graniet en exotisch hardhout gebruikt.

'Um 1800-beweging'
Aan de buitenkant werd Hirsch al even grandioos en paleisachtig. De monumentale neoclassicistische gevel, geritmeerd door reusachtige ionische pilasters en bekroond met een veertig meter hoge hoektoren, geldt als een toonbeeld van de 'Um 1800-beweging'. Deze conservatieve stroming, genoemd naar de publicatie Um 1800 van de Duitse architect Paul Mebes, kwam in Nederland korte tijd in zwang als reactie op de vermeende soberheid van het Berlagiaanse baksteenrationalisme. Rijke opdrachtgevers - ook de directeuren van Hirsch & Cie. - voelden zich vaak meer thuis bij de imposante architectuur van het verleden en lieten zich daarom graag bedienen in deze bouwtrant, die in vakkringen bekend stond als 'stijl van het kapitaal'.

Plagiaat
Maar de on-Nederlandse grandeur van het Hirsch-gebouw is niet alleen terug te voeren tot de smaak van Jacots opdrachtgevers. Bij de beoordeling van zijn ontwerp in de Amsterdamse schoonheidscommissie kwam aan het licht dat het frappante overeenkomsten vertoonde met het door R.F. Atkinson en Daniel Burnham ontworpen Selfridge's-warenhuis dat in 1909 in Londen was geopend. De schoonheidscommissie vond het 'brutaal plagiaat' en legde Jacot enkele kleine wijzigingen van zijn ontwerp op. Of de commissie het met dit harde oordeel bij het rechte eind heeft gehad is lastig te beoordelen. Maar áls dat het geval is, dan is aan het Amsterdamse Leidseplein een Londens voorbeeld nagebouwd - op ware grootte. (ARCAM/Dave Wendt)

Stadsdeel: Centrum
Adres: Leidseplein/Kleine-Gartmanplantsoen
Architect: A.M.L.A. Jacot en J.G. Snuif
Opdrachtgever: Modemagazijn Hirsch & Cie.
Oplevering: 1912
Aannemer:
Amsterdamsche Cement-IJzerfabriek Wittenburg

ARCAM is de actie 'Bouwkunst op 17!' gestart. Bekijk www.arcam.nl voor meer informatie hierover.

© Meriam de Lange
© Meriam de Lange
© Meriam de Lange
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden