Stad hoeft volgens lessen Van Eesteren niet te groeien

Hoe moet de snel groeiende stad vormgegeven worden? Topambtenaar Aart Oxenaar vroeg architectuurhistoricus Vincent van Rossem of Amsterdam kan leren van stedenbouwer Cornelis van Eesteren.

Jacoba Mulder en Cornelis van Eesteren met plattegronden van Amsterdam. Beeld Stadsarchief

Rond de vorige eeuwwisseling barstte Amsterdam uit haar voegen. De drukte was vergelijkbaar met nu. Randgemeenten hadden eigen bouwplannen. Stedenbouwer Cornelis van Eesteren maakte via het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) korte metten met de chaos.

Dat vertelden zondag Aart Oxenaar, directeur van de gemeentelijke dienst Monumenten en Archeologie, en Vincent van Rossem, architectuurhistoricus, op een bijeenkomst over het AUP in het Stadsarchief.

"Er moest wat gebeuren," aldus Van Rossem. De stad groeide als kool. "De Watergraafsmeer en Zuideramstel, wat nu Amstelveen heet, waren zelfstandig. Alle gemeenten ten oosten van de Kostverlorenvaart kwamen met bouwplannen. En het verkeer begon toen al vast begon te lopen."

Hoe werd de stad uitgebreid en wat waren de idealen?
Daar ging nog een stapje aan vooraf, stelde Van Rossem. De industrialisatie van de negentiende eeuw had steden onleefbaar gemaakt. "Birmingham en Manchester waren de hel op aarde: lawaai, stof, vuiligheid; lucht die je niet kon inademen en vochtige woningen. De sterfte was gigantisch. Immigratie van nieuwe bevolkingsgroepen was nodig om de stad draaiende te houden. De moderne medische wetenschap ontdekte snel dat de smerigheid de oorzaak van de ziektes was. Verandering was nodig."

Wie waren de hoofdrolspelers?
"Voor dat het nieuwe bouwplan er kwam, werd een ambtelijke machtsstrijd uitgevochten. Aan de ene kant stond de door het bedrijfsleven gesteunde Dienst der Publieke Werken (PW), geleid door onder anderen Wichert Arend de Graaf, een geniale ambtenaar die door van Eesteren en Jacoba Mulder werd opgevolgd. Aan de andere kant stond de socialistische Woningdienst, aangestuurd door Arie Keppler. Wie stedenbouw in de portefeuille wist te krijgen, ging de dienst uitmaken in de stad. PW won in 1928 en mocht gaan tekenen. In 1934 was het plan klaar."

Was het AUP zo anders?
"Het resultaat was moderne stedenbouw. Tegenover ondervoeding, smerige lucht en vochtigheid, waardoor mensen als ratten stierven, zette Van Eesteren zon, licht en lucht. Het succes was groot. Wethouder Floor Wibaut had gezegd: 'De emancipatie van de arbeidersklasse begint met een betere woning'."

Dat was gelukt. Het uitbreidingsplan werd door de crisis en de oorlog die er op volgde echter pas in de jaren vijftig uitgevoerd. Het AUP kon niet meer imponeren. "Het ontwerp was normaal geworden," aldus Van Rossem. "Maar de bewoners, de arbeiders, emancipeerden en daar ging het om. Ze gingen op vakantie, reden auto, en ze zaten zelfs in restaurants te eten."

Topambtenaar Aart Oxenaar met het boek De Nieuwe Grachtengordel voor een afbeelding van de stad, getekend door Cornelis van Eesteren. Beeld TON DAMEN

Maken de tuinsteden met de tweede en derde generatie Turken en Marokkanen een tweede emancipatieronde door?
"Ja, dat denk wel," aldus Van Rossem, al begrijpt hij niet hoe Denk - "een volstrekt halve garenpartij" - er zo veel aanhang kan krijgen. "Dan mankeert er echt iets aan het Nederlandse onderwijs."

Van Eesteren ging ervan uit dat Amsterdam met zijn plannen af was. Was dat naïef? Volgens het stadsplan Nieuwe Koers moet Amsterdam er 50.000 tot 70.000 woningen bij bouwen. Moeten we de stad verdicht bouwen; met de idealen van Van Eesteren?
"De binnenstad heeft niet alleen last van veel toeristen, maar ook van veel Amsterdammers. In vakanties is de stad veel beter te doorkruisen. Als al die stomme Amsterdammers in Turkije zitten, of op de Antillen, dan is het vrij aangenaam rustig in de stad. Als je er nog meer huizen bijbouwt, wordt die stad onbewoonbaar. Al die mensen gaan stappen en winkelen. Ik ben sterk voor het decentraliseren van steden."

Beter openbaar vervoer?
"Ja, die wijsneuzen in het stadhuis hebben de indruk dat Amsterdam almaar groeien moet. Almere verkommert omdat Amsterdam al die mensen vast wil houden."

Het gesprek in het Stadsarchief werd gevoerd in het kader van diverse activiteiten rond het Algemeen Uitbreidingsplan, waaronder een tentoonstelling in het Stadsarchief en recente de publicatie van het boek De Nieuwe Grachtengordel.

Architectuurhistoricus Vincent van Rossem (links) en Aart Oxenaar van Monumenten en Archeologie filosoferen over de lessen die getrokken kunnen worden uit het werk van Van Eesteren. Beeld TON DAMEN
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden