Plus

Stad heeft behoefte aan duizendpoot als waarnemer

Amsterdam krijgt mogelijk een waarnemer als burgemeester; een zwaargewicht, die kan koorddansen, goed op de winkel past, maar geen vol burgemeesterschap ambieert.

Het Amsterdamse College van B.en W., met Eberhard van der Laan, dat in 2016 werd geïnstalleerd. Beeld Maarten Brante

In januari 1994 belde toenmalig burgemeester Ed van Thijn zijn wethouder Frank de Grave om hem te vertellen dat hij als minister naar Den Haag zou gaan.

De Grave, die locoburgemeester was, herinnert zich nog goed hoe Van Thijn direct een voorschot nam op de benoeming van de waarnemend burgemeester. "Van Thijn zei: 'Natuurlijk gaat de commissaris van de Koningin daarover. Maar voor Amsterdam is dat onzin. Dat regelen we zelf wel even."

En dus was De Grave zes maanden lang waarnemend burgemeester van Amsterdam. Hij was niet beëdigd, maar deed het gewoon.

Jaap van der Aa nam in 1999 de taken over van Schelto Patijn, die met ziekteverlof ging. Van der Aa, wethouder en loco, mocht eigenlijk niet bij de driehoek zitten, omdat de burgemeester van Aalsmeer daar Patijn verving.

"Maar dat vonden we in Amsterdam niet zo'n goed idee, dus ik ging gewoon." Amsterdam als zelfstandige republiek in Nederland: zo doen we dat gewoon.

Asscher
Ook Lodewijk Asscher, toen nog wethouder, trad in 2012, op de dag dat Job Cohen aftrad, direct naar voren als waarnemend burgemeester. Hij werd een week later wel officieel beëdigd.

Eberhard van der Laan vorige week bij, wat later bleek, zijn laatste raadsdebat voordat hij zich maandag officieel ziek meldde. Beeld ANP

Kajsa Ollongren had dinsdag, op Prinsjesdag, haar eerste publieke optreden als vervanger van burgemeester Eberhard van der Laan, die zich maandag ziek meldde. Het zou, gezien de Amsterdamse traditie, zo maar kunnen dat zij nog even aanblijft.

Het is beleid dat de commissaris van de Koning, Johan Remkes, een waarnemend burgemeester benoemt als op voorhand vaststaat dat een gemeente zeker drie maanden zonder burgemeester zit. Dat Van der Laan officieel nog burgemeester is, doet hier niet aan af, zegt Arno Korsten, emeritus hoogleraar bestuurskunde.

Zo'n waarnemer kan uit het college komen, zoals De Grave, Van der Aa en Asscher, maar ook van buitenaf, zoals Bernt Schneiders in Bloemendaal. "Voor allebei valt iets te zeggen," aldus Korsten. "Een wethouder kent de stad goed, weet wat er leeft. Iemand van buiten kan al ervaring hebben als burgemeester of minister."

Loodzware combinatie
Een wethouder als waarnemer acht Korsten op dit moment ingewikkeld in Amsterdam. Allereerst omdat is het een loodzware combinatie: wethouder en waarnemend burgemeester.

Bovendien valt de naam van Kajsa Ollongren ook voortdurend als kandidaat voor een post in het nieuwe kabinet. Wethouder Eric van der Burg is de volgende in rangorde, maar hij is lijsttrekker van de VVD bij de naderende verkiezingen. Laurens Ivens, nummer drie, zal SP leiden.

Lijsttrekker en waarnemend burgemeester: een moeilijke combinatie. Met de ene pet op moet je lawaai maken en met de andere pet juist neutraal zijn. Frank de Grave trad ook vlak voor de verkiezingen aan als waarnemer en hij zou tevens de VVD leiden. "Ik moest beloven mij terughoudend op te stellen als lijsttrekker."

Emoties
Liesbeth Spies, burgemeester van Alphen aan den Rijn en voorzitter van het college van burgemeesters, kan zich voorstellen dat Remkes nog even wacht met het benoemen van een waar­nemer, gezien de emoties omtrent de zieke Van der Laan. "Het kan zijn dat Amsterdam nog even geen behoefte heeft aan een waarnemer."

Locoburgemeester Kajsa Ollongren. Beeld ANP

Als Remkes besluit een waarnemer van buitenaf te benoemen, dan moet hij op zoek naar een zwaargewicht, zegt Korsten. "Iemand met ervaring, die een buitenlandse delegatie kan ontvangen, maar ook weet wat er in de stad speelt."

De waarnemer moet een koorddanser zijn, die als nieuwkomer snel aanvoelt wat wel en niet kan. "De tijd dat je kunt vragen: 'Ach Piet, doe jij dit er even bij voor twee avonden in de week,' ligt ver achter ons," zegt Korsten. "Een waarnemer is tegenwoordig een stevige burgemeester."

Een waarnemer heeft dezelfde arbeidsvoorwaarden als een burgemeester, zegt Spies. "Behalve de plicht om in de gemeente te wonen." In de meeste gevallen past de waarnemer op de winkel. Maar dat is, als verantwoordelijke voor openbare orde en veiligheid, geen sinecure.

Zeker in Amsterdam, zegt Korsten. "De waarnemer moet leiding kunnen geven in tijden van crisis: een aanslag, rellen, gijzelingen, rampen. En wat te denken van al die evenementen? Dat zijn geen buurtbarbecues."

"Eigenlijk moet een waarnemer net zo goed zijn als een echte burgemeester. En de belangrijkste eigenschap voor deze functie: geen uitgesproken ambitie om aan te willen blijven als burgemeester."

Lodewijk Asscher in zijn rol als waarnemend burgemeester van Amsterdam in 2010. Beeld ANP

Wie dan?
Zo iemand moet bovendien beschikbaar zijn. Dan kom je al snel uit bij mensen als Bernt Schneiders, voormalig burgemeester van Haarlem, Guusje ter Horst, oud-wethouder van Amsterdam, minister en burgemeester. Jozias van Aartsen was burgemeester in Den Haag en is nu waarnemer als Commissaris van de Koning in Drenthe.

Annemarie Jorritsma misschien, met haar ervaring in Almere en als minister. Boele Staal, oud-senator en ex-voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Banken, was al eens waarnemer in Arnhem. Edith Schippers heeft aangekondigd niet terug te keren als minister. Remkes zal eerst overleggen met Ollongren en de fractievoorzitters.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden