Plus

Sovjet-kampen echoën na, laat het Verzetsmuseum zien

In een uithoek van de Sovjet-Unie werden de namen van miljoenen mensen omgezet in een nummer. De kampen van de Sovjets echoën nog na, laat het Verzetsmuseum zien.

Gevangenen van een goelag graven met blote handen het Witte Zeekanaal.Beeld Thomas Kizny

Een verweerde gitaar die is bespeeld door gevangenen of bewakers. Een pen, waarmee brieven naar het thuisfront zijn opgetekend. Een lepel, die werd gezien als luxegerei om de waterige pap mee te eten.

Het Verzetsmuseum laat objecten zien die zijn gevonden op de barre, koude plekken waar de werkkampen stonden. Daar achtergelaten, omdat Rusland dat deel van de geschiedenis graag ondergesneeuwd laat. De herinnering aan de goelag dreigt verloren te gaan.

Minstens 18 miljoen mensen zaten tussen 1929 en 1953 vaak decennia vast in afgelegen strafkampen. Elke Russische plaats moest een bepaald aantal gevangenen aanleveren. En dus werden mensen om de willekeurigste redenen opgepakt, zoals te laat op het werk komen, of lachen om een grap over Stalin.

"Bijna niemand weet dat ook duizenden Nederlanders in de Sovjetkampen hebben gezeten," zegt Karlien Metz, conservator van de tentoonstelling. Dit waren vooral Nederlanders die in de Tweede Wereldoorlog voor de SS vochten en communisten die naar de Sovjet-Unie vertrokken om 'de rode droom' na te jagen.

Noord-Hollandse communist

Een van deze idealisten was de Noord-Hollandse Dirk Schermerhorn. Toen hij met zijn vrouw in het beloofde land was aangekomen, kreeg hij een leidende rol bij de aanleg van een zijspoor van de trans-Siberische spoorlijn. Toen hij wees op tekortkomingen van Stalins megalo­mane infrastructuur, werd hij verbannen naar een kamp en in 1937 gefusilleerd. De tentoonstelling vertelt over vier Nederlanders.

Hun verhalen waren niet gemakkelijk te vinden in het huidige Rusland. Marek Sengers van Nationaal Monument Kamp Vught ondervond dit aan den lijve.

Het Verzetsmuseum maakte de tentoonstelling in samenwerking met Kamp Vught en Ruslandkenners Jelle Brandt Cors­tius, Alexander Münninghoff en Nanci Adler.

"In 2014 zouden we kampobjecten en getuigenissen krijgen van de Russische ngo Memorial. Maar deze stichting kwam onder vuur te liggen van de overheid. We hebben het materiaal van een stichting in Tsjechië moeten verkrijgen," zegt Sengers. Memorial kreeg in 2015 het stempel 'buitenlandse agent'; het doet denken aan Rusland in de tijd van de Grote Terreur.

Stalin Kalender 2017

Ruslanddeskundige Adler was in november nog in Rusland, 'waar de boekwinkels vol liggen met de Stalin Kalender 2017 en op de metro foto's hangen van de Grote Vaderlandse Oorlog', zoals de Russen de Tweede Wereldoorlog noemen. "Deze tentoonstelling is enorm belangrijk. De goelag heeft miljoenen slachtoffers geëist in de twintigste eeuw en het huidige systeem marginaliseert dit."

Sovjetleider Gorbatsjov had het in 1987 over slechts 'duizenden slachtoffers van het Sovjetregime' en Stalin maakt volgens Adler een comeback onder Poetin. "Slachtoffers sterven uit, steeds meer archieven sluiten."

Strafkampen ontstonden in Rusland al in de zeventiende eeuw, toen door de tsaren 'staatsgevaarlijke personen' werden verbannen naar Siberië.

Lenin gebruikte deze kampen in het nieuwe systeem om mensen op te voeden tot goede communisten. Stalin transformeerde de kampen vervolgens tot werkkampen, die van de Sovjet-Unie een industriële grootmacht moesten maken. Bijna drie miljoen gevangenen stierven door honger, uitputting, ziekte of executie.

De kampen behoren in Rusland nog steeds niet tot het verleden. De leden van punkrockband Pussy Riot werden in 2012 veroordeeld tot twee jaar strafkolonie wegens 'door religieuze haat gevoed hooliganisme'. De broers Navalny, die oppositie voeren tegen Poetin, werden eind 2014 beiden tot 3,5 jaar strafkamp veroordeeld wegens 'diefstal'.

De situatie in het huidige Rusland baart Adler, 'samen met alle andere Rusland­kenners in Nederland', dan ook ernstige zorgen. Met de tentoonstelling over de goelags vestigt het Verzetsmuseum de aandacht op deze situatie.

De Goelag
Terreur en willekeur in de Sovjet-Unie
30/6 t/m 12/11
www.verzetsmuseum.org

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden