Plus

Shelter City: op adem komen in vrijhaven Amsterdam

Mensenrechtenverdedigers zijn in het buitenland hun leven vaak niet zeker. Als Shelter City biedt Amsterdam hen voor drie maanden een veilig onderdak.

Beeld Mikko Kuiper

Op het eerste gezicht is het een doodgewone kamer in een hostel in Nieuw-West. Boven een rode bank van de bekende Zweedse meubelgigant hangt een canvas met klaprozen van diezelfde keten.

Voor het raam staat een keurig opgemaakt eenpersoonsbed. Toch is het een ongewone kamer. Deze pakweg vijfentwintig vierkante meters boden de afgelopen jaren een veilig onderdak aan bedreigde mensenrechtenactivisten van over de hele wereld.

Van een advocaat uit Nigeria tot een vrouwenrechtenactivist uit Honduras en een lhbt-strijder uit Jamaica.

Drie jaar geleden stemde de Amsterdamse gemeenteraad unaniem in met het voorstel om Shelter City te worden. Daarmee sloot de stad zich aan bij het internationale netwerk van mensenrechtenorganisatie Justice and Peace. Die richtte Shelter City zes jaar geleden op omdat ze zag dat mensenrechtenverdedigers in het buitenland vaak onder grote druk staan; ze worden bedreigd en zijn hun leven soms niet zeker.

In samenwerking met gemeenten en het ministerie van Buitenlandse Zaken wil Justice and Peace deze activisten drie maanden lang een veilige haven bieden om 'op adem te komen'. Een plek waar ze niet steeds over hun schouder hoeven te kijken, maar ook vooruit kunnen blikken naar hun toekomst.

Tijdens het verblijf in Nederland kunnen ze uitrusten, maar ook trainingen volgen, zodat ze hun werk in de toekomst in hun eigen land veiliger kunnen uitvoeren.

Den Haag sloot zich in 2013 als eerste stad aan, inmiddels doen elf Nederlandse gemeenten mee en enkele buitenlandse steden. Amsterdam was de zesde Shelter City van Nederland.

Elk jaar worden in Nieuw-West drie activisten voor drie maanden opgevangen, beschermd en getraind. "Amsterdam heeft van oudsher onderdak geboden aan mensen die zich uitspreken, Shelter City past bij het imago van de stad," zegt directeur Sebastiaan van der Zwaan van Justice and Peace.

Hij refereert aan de Gouden Eeuw waarin de relatief tolerante hoofdstad een vrijhaven was voor andersdenkenden en -gelovigen wier ideeën in hun thuisland omstreden waren.

Drie menu's
Menno van der Veen voert met de organisatie Tertium het Shelter City-programma in Amsterdam uit. Samen met stagiairs van de HvA en UvA probeert hij de mensenrechtenverdedigers 'met alle egards' te behandelen. Van tevoren schotelt hij hen drie 'menu's' voor: een relaxmenu voor als ze alleen willen uitrusten, het leermenu voor activisten die iets willen opsteken en een kennismenu waarin ze contacten en geld kunnen verzamelen.

Van der Veen: "Er staat natuurlijk geen fanfare klaar, maar wat ze willen, gebeurt." Zo kreeg de ene activist een abonnement op sportschool David Lloyd en sprak een andere met leden van het Europees Parlement. Natuurlijk houdt de stad, die jaarlijks 45.000 euro in het project investeert, er ook graag iets aan over. Bijvoorbeeld in de vorm van lezingen en colleges.

Sinds kort zit een intakegesprek bij de psycholoog ook bij elk 'menu', want Van der Veen merkte dat vrijwel alle gasten vroeg of laat psychische klachten krijgen. Ze kampen met heimwee, schuldgevoel en soms depressies.

"Hun strijd is daar, dus ze willen schouder aan schouder staan met hun mensen," legt Van der Veen uit. Ook de rust is voor sommigen onwennig. Zo stond de Mexicaanse amateur-anatoom Graciëla Pérez Rodríguez na de verdwijning van haar dochter dag in dag uit te graven naar stoffelijke resten van vermisten.

Shelter City was haar eerste pauze in zes jaar. Van der Veen: "Dat hakte erin."

Voor enkele deelnemers waren de schuldgevoelens reden om eerder terug te keren, anderen gingen nooit meer weg. Drie van de negen gasten die Amsterdam tot nu toe heeft geholpen vroegen in Nederland asiel aan. Ze waanden zich in hun thuisland te onveilig.

Hoewel Justice and Peace er begrip voor heeft, benadrukt Van der Zwaan dat het niet de bedoeling is. "We willen de activisten voor hun land behouden om het werk dat ze doen. Als we ze uit hun land weghalen, is de basis van vreedzaam verzet voor een deel weg." In Nederland nemen activisten volgens Van der Zwaan toch vaak afstand van het werk dat ze deden.

Justice and Peace onderzoekt of het mogelijk is flexibeler om te gaan met het visum, zodat het verblijf ingekort of verlengd kan worden.

Renate* (35), Indonesië, lhbt-activist

"In 2016 hadden we een uitbraak van homofobie in Indonesië. Het homohuwelijk was in de VS gelegaliseerd en de conservatieven waren bang dat het zou overwaaien. Er was veel haatpropaganda, lhbt'ers kregen zelfs de schuld van aardbevingen."

"Ik kreeg anonieme telefoontjes en de politie bestormde het kantoor van de lhbt-organisatie waarvoor ik werk. Vier collega's stopten omdat ze zich onveilig voelden. Ik ging alleen maar harder werken, waardoor ik vergat voor mezelf te zorgen en depressief raakte."

"Mijn baas adviseerde me mee te doen aan Shelter City. Het was fantastisch om even alles achter me te laten. Natuurlijk voelde ik me ook schuldig dat ik er niet was voor mijn collega's, maar je kunt niet vechten als je gewond bent."

"Toen ik terugkwam was de situatie rustiger, maar we weten dat het geweld met de verkiezingen van 2019 zal oplaaien. Door lhbt'ers te veroordelen hopen politici stemmen te winnen. Of we er klaar voor zijn? Ik voel me in ieder geval sterker."

Akeem Vassel (28), Jamaica, lhbt-activist

"Voor mijn huis was 's nachts een hond verbrand, hij was met een touw aan mijn hek geknoopt. Er hing een briefje bij: 'We verbranden homo's als honden'. Jamaica is enorm homofoob, als mensen vermoeden dat je homo bent, krijg je te maken met geweld. Ik werkte voor een Jamaicaanse lhbt-organisatie."

"Zelfs toen ik bij Shelter City in Nederland was, ontving ik nog dreigmails. Van mijn broer hoorde ik dat ze naar me op zoek waren. Ik begon me zorgen te maken: zou ik worden opgeteld bij de statistieken van gedode lhbt-activisten? Ik had de intentie om terug te gaan naar Jamaica, maar ik kon gewoon niet. Ik voelde me er schuldig over en vroeg me af in hoeverre die beslissing het Shelter City-programma zou beïnvloeden."

"De asielprocedure vond ik moeilijk, mijn lot lag volledig in handen van anderen. Gelukkig mocht ik blijven. Nu maak ik me hard voor de rechten van vluchtelingen. Waar ik ook ben, ik zal altijd een activist blijven. Ik ben gemaakt om te helpen."

Omayma (39), Egypte, activist voor de vrijheid van kunst en expressie

"Ik werk voor een ngo die zich inzet voor kunst en ontwikkeling in Alexandrië. Na de revolutie van 2011 hadden we vrij spel, maar toen Al-Sisi aan de macht kwam, sloeg hij alles neer. De overheid wil ons het zwijgen opleggen; voor één verkeerde tweet kun je al worden opgepakt."

"Ik ben nooit bang voor mezelf maar wel voor de mensen om me heen, die hebben hier niet voor gekozen. Wat gebeurt er met mijn zoontje als ik naar de gevangenis ga? Met rechtszaken proberen ze mijn organisatie financieel kapot te maken. Een vriend stelde Shelter City voor om even tot rust te komen. Eerlijk gezegd werkt het niet voor mij. Er komt elke dag weer slecht nieuws uit Egypte."

"Fysiek ben ik hier, maar in gedachten ben ik daar. Er zijn al veel collega's naar het buitenland gegaan omdat ze gedemotiveerd waren. Ik zal hoe dan ook teruggaan, want Alexandrië heeft kunst en cultuur nodig. Ik heb hoop dat de situatie ooit beter wordt."

*Om veiligheidsredenen is Renate een gefingeerde naam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden