Plus

Seksuoloog Ellen Laan: 'Klaarkomen had geen geheim voor mij'

Wat weet u eigenlijk van de clitoris? Te weinig, zegt hoogleraar seksuologie Ellen Laan (54), coauteur van het net verschenen Seks!. En dat is funest voor het genot. 'Doe het met plezier of doe het niet.'

Ellen Laan: 'Je eigen orgasme doet er ook ontzettend toe' Beeld Renate Beense

Bij seksuoloog Ellen Laan thuis ligt een ­clitoris op de keukentafel, naast de post en een vaas tulpen. Gemaakt van kunststof, ge-3D-print door een collega. Niet van echt te onderscheiden, afgezien van de kleur (fuchsiaroze). Wat opvalt, is de grootte (groot!) en de vorm van het vrouwelijke orgasmeorgaan.

Het zou algemeen bekend moeten zijn, maar dat is het nog steeds niet: de clitoris is niet alleen dat roze bobbeltje aan de buitenkant, maar heeft ook vier langwerpige zwellichamen die in een dubbele V rondom de vagina (het geboortekanaal) liggen en opzwellen als een vrouw goed opgewonden is.

Laan zet de clitoris op de palm van haar hand en kijkt ernaar alsof het een zeldzame archeologische opgraving is. ­"Eigenlijk moet ik haar meenemen naar het AMC." Daar doet ze al bijna dertig jaar seksonderzoek en ziet ze patiënten. In ­november kreeg ze een grotere werkkamer na haar installatie als hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam: de eerste vaste leerstoel seksuologie in Nederland.

Helaas heeft ze daar nog niet veel tijd kunnen doorbrengen. Eind augustus kwam ze te weten dat ze een zeldzame vorm van borstkanker heeft. Een paar weken geleden onderging ze het laatste deel van een chemokuur. In februari wachten een operatie en daarna bestraling.

Op haar telefoon laat ze een foto zien. "Dit is een uur voor mijn haar eraf ging. Mijn broer heeft het gedaan, hij is kapper. Ik ben er al aan gewend, thuis zit ik vaak over mijn kale, zachte hoofd te aaien. Mijn pruik draag ik hier niet vaak."

Ze had relatief weinig last van bijwerkingen tijdens de kuur, zegt ze. En hij slaat aan. Op de laatste MRI was de tumor niet meer te zien. Daarom krijgt ze een borstbesparende operatie, geen amputatie. ­"Ik hoef dus niet na te denken over een ­reconstructie. "Men gaat er vanuit dat je dat wilt. Voor mij is het niet vanzelfsprekend. Mijn vrouwelijkheid hangt niet af van het hebben van twee borsten. En voor mijn partner is dat ook geen voorwaarde om mij leuk, lief en lekker te vinden."

Ze hoeft de keuze niet meer te maken, maar afzien van een reconstructie zou passen bij een zekere rebelsheid die haar kenmerkt, zegt ze. "Ik ben ook heel kritisch over schaamlipreductie, door journalisten hardnekkig schaamlipcorrectie genoemd. Er is zelden iets mis met onze vulva's. Ze zijn gewoon allemaal verschillend, net als ­gezichten of penissen."

"Diversiteit verdient waardering, roep ik geregeld in discussies over de druk op vrouwen en meisjes om te voldoen aan het zogenaamd perfecte plaatje. Schaamlipreducties zijn ook ontzettend slecht voor ons seksleven trouwens; ze vergroten de kans op pijn bij de penetratie, een van de meest voorkomende problemen in mijn spreekkamer."

"Maar nog even terug naar mijn ziekte. Je zou kunnen zeggen dat ik er een onderzoeksgebied heb bijgekregen. Ik ben nu ­ervaringsdeskundige op het gebied van de seksuele repercussies van kanker."

Ellen Laan: 'Er is niets met je relatie als je het niet twee keer per week doet' Beeld Renate Beense

Wat bent u al te weten gekomen?
"Dat de vrouwelijke seksualiteit nog steeds te veel wordt gedefinieerd als de mate waarin vrouwen penetreerbaar zijn, ook kankerpatiënten. Tijdens mijn chemokuur liet ik een Amerikaanse collega, die veel onderzoek doet naar seks en kanker, weten dat ik was toegetreden tot haar ­onderzoeksgroep. Ik kreeg een bericht terug met het ongevraagde advies minstens drie keer per week penetratie te hebben tijdens de behandelingen, om de vaginawand soepel te houden."

Hoe reageerde u op dit botte advies?
"Ik vind zoiets schokkend, maar het drijft me ook. Ik zou willen uitzoeken of masturberen niet veel beter werkt. Dat streven had ik overigens al langer, doordat ik in onze kliniek in het AMC veel vrouwen tref met een ­gynaecologische kanker achter de rug. Zij hebben vaak operaties en bestraling gehad in het genitale gebied. De standaardaanpak om daarbij de vaginawand soepel te houden is het inbrengen van pelotten; dat zijn staafjes."

Vanuit de gedachte: als die penis er maar in blijft kunnen?
"Ja, ook. En dat doet mij zeer. Deze vrouwen hebben een afschuwelijke behandeling ondergaan en dan moeten ze zich vervolgens druk maken over hun penetreerbaarheid. Als ik weer volledig aan het werk ben, ga ik me inzetten voor een studie waarin we pelotten vergelijken met masturberen en klaarkomen."

"Ik denk dat de vagina beter doorbloed en dus soepeler blijft door opwinding dan door er steeds een staaf in te proppen, waarvan de bijwerking natuurlijk pijn is. Opvallend is overigens dat als de man kanker heeft de seks in een heteroseksuele relatie meestal een tijdje of volledig stopt. Als de vrouw het krijgt, gaat de seksuele frequentie ­gewoon door."

Want de zin van de man geeft nog steeds de doorslag?
"Dat zou een conclusie kunnen zijn. Ik moet er wel bij zeggen dat dit onderzoek uit 1995 is, misschien ligt het nu anders. Hoe dan ook, het is nog altijd zo dat niemand eraan twijfelt dat een man een stijve penis moet hebben, voldoende opgewonden moet zijn dus, om te kunnen neuken; 95 procent van de heteroseksuele mannen komt dan ook altijd klaar tijdens penis-­vaginacontact."

"Bij vrouwen ligt dat percentage op slechts 30 tot 50 procent, of dat nu is in een vaste relatie of tijdens casual contact. Hoe dat komt? Vijftig jaar na de seksuele revolutie weten mensen nog ­altijd te weinig over de werking van de ­clitoris. Ze moet van binnen goed opgezwollen zijn om klaar te komen tijdens ­gemeenschap. Nee, dat is echt geen algemene kennis. Onder heteroseksuelen is penetreren zo ongeveer het eerste wat er gebeurt in bed."

Echt waar? Een paar minuten licht voorwerk en dan hup?
"Ja, dat is nog vaak het scenario. Het mannelijke model is nog steeds te veel de leidraad."

Mannen die ik vertelde over dit interview - van millennials tot mijn stiefvader van 74 - zeiden dat zij juist erg bezig zijn het hun geliefde naar de zin te maken in bed. Komt dat niet óók overeen met wat u tegenkomt in uw vak?
"Jawel, naar mijn klinische indruk wil de meerderheid van de mannen dat vrouwen ook opgewonden raken en de seks lekker vinden. Vrouwen met pijnklachten in onze kliniek lijken dat nogal eens te onderschatten. Ze gaan ervan uit dat mannen vooral penetratie willen en dat het voor hun partner reden is hen te verlaten als ze dat niet kunnen bieden."

"Er is echter ook een handjevol studies waaruit het beeld naar voren komt dat de motieven van mannen om vrouwen tot een orgasme te brengen niet altijd even altruïstisch zijn. Zo blijkt bijvoorbeeld dat ze onderscheid maken tussen het 'bezorgen' van een ­orgasme in een vaste versus losse relatie: in het eerste geval vinden ze dat belangrijk omdat het laat zien dat ze goede minnaars zijn. In een losse verhouding stellen ze het op prijs dat de vrouw op zijn minst doet alsof ze klaarkomt."

Gebeurt het veel, een orgasme ­veinzen?
"Ja, een van de belangrijkste beweegredenen is dat vrouwen de man het gevoel willen geven dat hij een goede minnaar is. Zo schieten we dus niet op. Vrouwen moeten veel meer aandacht besteden aan hun eigen seksuele plezier. Daarvoor zullen we anders moeten gaan vrijen, andere dingen moeten doen: elkaar verwennen zonder coïtus, samen masturberen."

"Mijn voorspelling is dat vrouwen meer zullen klaarkomen tijdens coïtus als we ­betere voorlichting geven over de clitoris en vrouwen in bed doen wat past bij hun genitaliën - in plaats van zich aan te passen aan de werking van de penis. Waarmee ik niet wil zeggen dat je pas een goed seksleven hebt als je vaak klaarkomt, want dat induceert weer allemaal prestatiedruk."

Maar laten we wel wezen, een orgasme is gewoon lekker.
"Ja, en vrouwen hebben nog te vaak de neiging te denken: ah joh, als hij maar klaarkomt, dan hebben we het weer gehad. Nee dus. Je eigen orgasme doet er ook ontzettend toe. Dat houdt de zin erin, want waarom zou je zin hebben in iets wat geen enkele seksuele beloning oplevert? Tijdens een orgasme komen allerlei stofjes vrij die het beloningscentrum in je brein aanzetten. Dat centrum moeten we wakker houden. Daardoor blijft seks leuk en aantrekkelijk."

In populairwetenschappelijke publicaties gaat het veelal over tevredenheid als graadmeter voor een seksleven. U en coauteur Rik van Lunsen leggen in Seks! de nadruk op plezier. Waarin zit het nuanceverschil?
"Dat hele begrip tevredenheid vind ik een can of worms. Als je altijd pijn hebt bij de gemeenschap en één keer niet, ben je ongetwijfeld hartstikke tevreden, maar dat zegt niets over hoe leuk het was."

"Kijk, het begint er allemaal mee dat kinderen meer duidelijke voorlichting nodig hebben over de vrouwelijke seksualiteit. Jongens krijgen min of meer vanzelf door wat lekker is, door hun anatomie."

"Als een jongetje staand leert plassen als hij twee is, begint het al. Hij raakt zijn penis aan, zwaait er vrolijk mee rond, maakt mee dat hij al een keer stijf wordt en dat hij dan anders aanvoelt. Voor hun zesde krijgen ze spelenderwijs al een seksuele opvoeding over zichzelf. Tegen de tijd dat ze met meisjes gaan vrijen, als ze hetero zijn, hebben ze al helemaal door wat lekker is."

"Meisjes daarentegen hebben die ervaringen tegen die tijd nog nauwelijks. Aan hen moet veel explicieter worden uitgelegd, ook op school, hoe zij plezier kunnen beleven aan seks. Dat gebeurt te weinig en dat houdt veel vrouwen onzeker."

Ik dacht dat het wel goed ging met de seksuele voorlichting, dankzij bijvoorbeeld Dokter Corrie die alles luid en duidelijk benoemt.
"Dokter Corrie was goed bezig, maar ze is uit het Schooltv-weekjournaal gehaald na klachten van ouders. Ik geef geregeld les aan voorlichters. Het idee leeft dat het te ingewikkeld is om aan kinderen van 11, 12 uit te leggen wat een clitoris precies is. Seksueel genot van meisjes komt niet aan bod op school. Dat vind ik frustrerend."

"De voorlichting begint doorgaans met de vergelijking tussen erecties en zaadlozingen bij jongens en de menstruatie van meisjes. Terwijl menstrueren niets met seks te maken heeft. Ik snap wel dat het voortvloeit uit het gegeven dat bij mannen ­reproductie en plezier fysiek verenigd zijn en bij vrouwen niet, maar dat valt prima uit te leggen. Wat mij ook frappeert, is dat kinderen wel de meest complexe voorlichting krijgen over geslachtsziekten."

Rampenbestrijding, noemen jullie dat in Seks!.
"Natuurlijk moeten kinderen daar het nodige van weten, maar is het minder moeilijk dan de anatomie van de clitoris? Ik geloof daar niets van. Waar is de noodzaak dat je als meisje leert snappen dat jouw plezier even belangrijk is als het zijne?"

"Zoals Ariane Amsberg zei: je moet eerst je eigen instrument leren bespelen voor je met dat van een ander aan de slag gaat. Jongens doen dat volop. Masturbatiecijfers laten zien dat meisjes weliswaar een inhaalslag hebben gemaakt, maar dat ze het nog steeds veel minder doen dan jongens, en er ook later mee ­beginnen."

In uw praktijk heeft u te maken met complexe seksuele problematiek. Hoe waakt u ervoor die niet te generaliseren naar de algemene bevolking?
"Wat ik zie, is ernstiger dan waarmee de ­gemiddelde Nederlandse vrouw worstelt. Maar zelfs als ik dat in ogenschouw neem, zie ik dat er nog ontzettend veel leed is. De helft van de Nederlandse vrouwen onder de 25 is bekend met pijn bij het vrijen. Uit Zweeds onderzoek blijkt zelfs dat ze enige pijn normaal vinden. God weet hoeveel vrouwen jaren doorgaan met pijnlijke seks. Als ze hulp zoeken, zeggen veel huisartsen nog steeds dat het een kwestie is van ­oprekken, zelfs tegen vrouwen die drie kinderen hebben gebaard."

"Pijn heeft niets te maken met oprekken, het heeft te maken met ontspanning, kennis van je lichaam en niet penetreren voor je goed opgewonden bent. Dat de eerste keer penetratie pijn moet doen: ook zo'n hardnekkige mythe. Het maagdenvlies is geen vlies en hoeft dus ook niet doorgeprikt te worden. Als je tampons ­gebruikt, hebt leren masturberen en je bekkenbodem kunt ontspannen hoeft de eerste keer penetratie absoluut geen pijn te doen. Dat weet ik eigen ervaring."

Vond u het meteen lekker?
"Ja. Misschien drijft dat mij ook wel; ik gun meiden een fijne eerste ervaring, zoals ik hem had op mijn zeventiende. Dat moet normaal worden. Ik krijg vaak te horen, ook van vrouwen met wie ik mijn feministische opvattingen deel, dat ik te direct gefocust ben op klaarkomen. Maar ik denk: geef vrouwen in elk geval de keuze. Van een ding in je vagina kom je niet klaar als je clitoris niet fatsoenlijk in stelling is gebracht, zo simpel is het. Dat moet een wijdverspreid gegeven zijn."

Bent u opgevoed met seksuele bevrijding?
"Nee, helemaal niet, ik kom uit een ­katholiek gezin. Seks was niet iets waar wij thuis vrijelijk over praatten. Maar ik was eigenwijs en nieuwsgierig. Op mijn elfde ontdekte ik masturberen; ik wist hoe ik mijn eigen instrument moest bespelen toen ik begon te vrijen met jongens. Klaarkomen had geen geheim voor mij."

In jullie boek staat dat de afgelopen 35 jaar, ondanks de 'seksualisering' van de samenleving en internet, vrijwel niets is veranderd aan de periode tussen de eerste keer handje vasthouden en de eerste keer geslachtsgemeenschap. Die aanlooptijd was en is bij jongeren ongeveer twee jaar. Fascinerend dat we als kind zo uitgebreid leren elkaar aan te raken zonder neuken, maar als die eerste penetratie dan is geweest...
"Doen we alleen nog maar dat. Zonde hè? We moeten blijven spelen, dat is het ­eigenlijk."

Ellen Laan: 'Ik gun meiden een fijne eerste ervaring, zoals ik hem had op mijn zeventiende' Beeld Renate Beense

Doen lesbische vrouwen dit beter?
"Zo lijkt het wel. Vorig jaar hebben we onderzoek gepubliceerd waarin we lesbische en heteroseksuele vrouwen vergelijken op het gebied van klaarkomen tijdens partnerseks. Lesbische stellen komen ­significant vaker klaar. Ze gebruiken ook maar weinig dildo's. Dat snap ik heel goed. Vingers zijn vaak effectiever, die kunnen de achterkant van de clitoris stimuleren door een 'kom hier'-beweging te maken. Dat heb ik een penis nog nooit zien doen."

Hoe heeft u uw twee dochters seksueel onderwezen?
"We praten veel over seks aan de keukentafel. Ze weten alles over de clitoris, maar ze hoeven mij niet te vertellen wat ze doen en hoe. Soms moet ik mijn tong afbijten omdat ik zo graag iets wil vragen. Ik doe het niet, ook omdat ik weet dat ze de basics kennen en ze uit een warm nest komen. Dat is van groot belang voor een gezonde kijk op seksualiteit."

"Ik ben er wel beducht op dat ik mijn kinderen niet het gevoel geef dat ze iets fout hebben gedaan als seks een keertje niet zo leuk is. Soms heb je gewoon good enough seks. Dat is niet meteen een probleem. Laten we ook vooral niet doen alsof seks het allerbelangrijkste is in de wereld."

In Seks! staat een citaat van de Britse seksuoloog Steve Slack: an orgasm a day keeps the doctor away. Daar moeten we ons wel iets, maar ook weer niet te veel van aantrekken dus?
"Boven alles geldt dat kwaliteit belangrijker is dan kwantiteit. Doe het met plezier of doe het niet."

Als ik me even beperk tot mensen in een relatie: twaalf keer per jaar een goede pot is beter dan wekelijks tien minuten sleurseks?
"Als beide partners het goed vinden, is dat prima. Ik kan me dood ergeren als weer eens ergens geschreven staat dat er iets mis is met je relatie als je het niet twee keer per week doet. Dat is kul. Het idee dat je een bepaalde onderhoudsdosis moet halen om aan een norm te voldoen, maakt alleen ongelukkig. Misschien vrijen mensen daarom wel minder."

"Een ander lastig discours van de laatste tijd vind ik de overdreven claims dat seks zo goed is voor je gezondheid. Nu moeten we ook al veel seks hebben omdat we er levensjaren mee zouden winnen."

Helemaal als je een boerenkoolsmoothie en een zak walnoten naar binnen schuift na de penetratie.
"Doe je dat allemaal niet en krijg je dan kanker, is het je eigen schuld. Nou ja, nu trekken we het in het belachelijke, maar mijn punt is dat er veel onzin rondgaat over seks en te weinig zinnigs over vrouwelijke seksualiteit."

"Laatst kreeg ik een folder van de stichting Soa Aids, met voorlichting over het vrouwenlichaam. Daar stonden een paar kanjers van fouten in, zoals de boodschap dat vrouwen een glijmiddel moeten ­gebruiken als ze niet voldoende opgewonden zijn. Dat is nou precies de seks waar we niet van klaarkomen en waar de zin van ­afneemt. Over de clitoris stond nauwelijks iets vermeld. Ik heb daar meteen over gemaild. De eerste reactie was: 'Hoe de clitoris eruitziet, vind ik een hobby van seksuologen.' Later is het gelukkig aangepast op de site."

"Ik blijf het zeggen tot ik erbij neerval: seksueel plezier voor vrouwen is een toevalstreffer zonder kennis over haar genitaliën. Mannen vrijen altijd omdat het lekker is. Good for them. Dat kan voor vrouwen ook het uitgangspunt zijn."

Seks! Een Leven Lang Leren, Rik van Lunsen en Ellen Laan, Prometheus, €24,99

Ellen Laan: 'Ik vind dat er veel onzin rondgaat over seks en te weinig zinnigs over vrouwelijke seksualiteit' Beeld Renate Beense

Ellen Laan

3 april 1962, Abbekerk

1974 - 1980
Vwo op de Rijksscholen-gemeenschap Schagen

1980 - 1982
Nederlandse Taal- en Letterkunde, UvA

1982 - 1988
Psychologie, UvA (cum laude)

1989 - 1994
Promotie, UvA (cum laude)

1994 - 2005
Werkzaam aan de UvA, afdeling psychologie. Sinds 2005 op de afdeling Seksuologie en ­Psychosomatische Gynaecologie. Zij doet wetenschappelijk onderzoek en patiëntenzorg.

2012
Eredoctoraat van de Medische Faculteit van de Katholieke ­Universiteit Leuven.

In dat jaar was zij ook president van de ­International Academy of ­Seks Research.

Ellen Laan woont in Diemen met haar twee dochters.

Ellen Laan Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden