Plus

Seksuele voorlichting: niet alleen de lasten, juist ook de lusten

Seksuele voorlichting op scholen gaat nu vooral over soa's en anticonceptie. Docenten zouden meer aandacht moeten besteden aan de fijne kanten van seks, vinden de initiatiefnemers van de nieuwe voorlichtingssiteWipsite.

Met leerlingen over seksualiteit praten kan inderdaad lastig zijn voor docenten.Beeld Evalien Lang

'We kregen een stencil met een plaatje van een vagina, maar het was zo vaak gekopieerd dat het vrouwelijk geslachtsdeel een zwart vierkant leek. De clitoris was onvindbaar." Belle Barbé (23) herinnert zich haar eigen seksuele voorlichting op de middelbare school als tuttig, kinderachtig en stoffig. En hoewel deze anekdote een klein decennium geleden plaatsvond, meent de Amsterdamse dat scholen ook vandaag de dag niet genoeg aandacht besteden aan seks. Daarom is Barbé met illustrator Marilyn Sonneveld (26) Wipsite begonnen, een voorlichtingssite voor jongeren van twaalf tot dertig jaar.

"We zitten vast in het oude stramien waarbij vooral wordt gewaarschuwd voor de gevaren van seks: soa's, ongewenste zwangerschappen en grensoverschrijdend gedrag. Als we de voorlichting mooier en minder beangstigend maken, beklijft het beter bij jongeren," zegt Barbé. Met hun initiatief willen ze iets anders laten zien dan 'het onflatteuze beeld uit de biologieboeken' en distantiëren ze zich van de, volgens hen, oubollige methodes en saaie teksten die met voorlichting worden geassocieerd.

De abstracte tekeningen van Sonneveld spelen daarin een grote rol. De beelden zijn esthetisch aangenaam om naar te kijken, maar ook realistisch. "Ik zoom in op een soa en geef de microscopische versie weer. Dat is minder beangstigend dan een afbeelding van genitale wratten." Deze aanpak draagt volgens de twee bij aan een positief zelfbeeld van jongeren en een plezierige beleving van seks.

Drempel
Dat de voorlichting in het voortgezet onderwijs vooral klinisch en afstandelijk is, stoort Barbé en Sonneveld. "Juist scholen hebben een belangrijke taak," zegt Barbé, die de verantwoordelijkheid draagt voor de inhoudelijke kant van Wipsite. "Er gaat veel mis bij het geven van voorlichting. De stof is te technisch en biologisch, er is weinig aandacht voor de emotionele kant en het wordt gegeven vanuit een negatief idee: alsof seks iets slechts is. Bij veel leraren is er een drempel om over seks te spreken, want het wordt gauw beschouwd als te persoonlijk."

Met leerlingen over seksualiteit praten kan inderdaad lastig zijn voor docenten, zegt Ineke van der Vlugt, programmacoördinator bij Rutgers, kenniscentrum seksualiteit. "Zeker als het verder gaat dan alleen de biologische en technische kant van het verhaal."

Sinds december 2012 zijn scholen wettelijk verplicht seks en seksuele diversiteit op te nemen in hun onderwijs. De manier waarop en de mate waarin ze dat doen, blijft een zaak van de school zelf. Met het aanpassen van de kerndoelen hoopt de Nederlandse overheid dat jongeren een gezonde seksuele identiteit ontwikkelen. Er is echter geen recent onderzoek (het laatste dateert uit 1995) gedaan naar de kwaliteit van seksuele en relationele vorming in het onderwijs.

Een illustratie van de nieuwe voorlichtingssite Wipsite.Beeld Marilyn Sonneveld

"Of scholen er genoeg aandacht aan besteden is lastig in kaart te brengen," zegt Van der Vlugt. "Daarom is de stem van de leerling belangrijk." Rutgers vroeg in 2013 aan zesduizend scholieren uit het basis- en middelbaar onderwijs in hoeverre seksualiteit op school aan bod kwam. De meeste aandacht bleek uit te gaan naar kennisoverdracht. Lessen focussen vooral op het menselijk lichaam, voortplanting en anticonceptie. "Thema's als positieve seksualiteit, seksuele grensoverschrijding en diversiteit kregen minder aandacht."

De kerndoelen zijn vaag geformuleerd, waardoor het op de leraren zelf aankomt. "Docenten moeten daarom gemotiveerd zijn, gebruik kunnen maken van effectieve lesmethoden en seksualiteit op een positieve en open manier bespreken. De handelingsverlegenheid is soms nog groot. Seksuele en relationele vorming gaat niet alleen over rampenbestrijding: seksueel contact kan intiem en prettig zijn. Sterker nog, het hóórt fijn te zijn. Dat wil je jongeren ook meegeven."

Seksuele revolutie
In brugklas 1C van het CSB in Buitenveldert is de drukte van de pauze nog niet weggeëbd als biologiedocent Femke Schuddebeurs (38) het met haar leerlingen over homoseksualiteit wil hebben. Terwijl zij haar stem verheft, stoot Kyarah (13) haar buurvrouw Nikita (12) aan. Haar boek ligt opengeslagen op het hoofdstuk Menstruatiecyclus en ze wijst op de afgebeelde geslachtsdelen. Ze giechelen besmuikt. Maar dat het om een belangrijk onderwerp gaat, staat voor de twee scholieren vast. Kyarah: "Het heeft iets spannends, maar uiteindelijk zijn het gewoon lichaamsdelen." Nikita: "Het is goed dat we het hier op school over hebben, want aan de eettafel komt het niet echt ter sprake."

De geschiedenis van seksuele vorming in het Nederlandse onderwijs loopt nagenoeg gelijk met de seksuele revolutie en alles wat daaruit voortvloeide. Halverwege de jaren zestig lijkt alles bespreekbaar. Alles kon en alles mocht. In de jaren tachtig doen soa's en ziektes als hiv en aids, maar ook seksueel geweld hun intrede; de voorlichting krijgt een waarschuwend karakter. Tegenwoordig is er extra aandacht voor de online wereld en het omgaan met de culturele en religieuze diversiteit onder leerlingen.

Van der Vlugt is positief gestemd over het vak in het Nederlandse onderwijs, maar we zijn er nog niet. De te besteden tijd op school is beperkt en voor sommige docenten blijft het een zoekproces. "We ondersteunen leraren hierin zo goed mogelijk met aanvullende lesmethodes."

De eerste keer dat hij een klas - een dertigtal puberende scholieren - voorlichting gaf, ervoer biologieleraar Ruud Winkel (51) als spannend. "Een beetje eng zelfs." Hij staat al 23 jaar voor de klas, sinds 1999 op het Amsterdams Lyceum. Daar staat hij bekend als 'de seksman'. "Waarom? Omdat ik makkelijk en open over seks praat. Jongeren moeten leren praten over seksualiteit met respect voor elkaar." Hij gebruikt nauwelijks lesmateriaal van externe partijen. "Ik denk dat ik het zelf beter en leuker kan vertellen."

Op het Metis Montessori, een school voor vbmo-t, havo en vwo in Oost, leunt docent Kim de Waal (36) juist meer op bestaande lesmethodes en -pakketten, zoals Lang leve de liefde. "Dat is een fijn beginpunt, ook op onze school waar toch veel leerlingen met verschillende culturele en religieuze achtergronden bij elkaar zitten." De Waal stond zelf twee jaar geleden zwanger voor de klas. "Praktijkgevalletje," zegt ze lachend. "Mijn dikke buik zorgde voor een open gesprek. Ook nadat mijn kind geboren was, wilden leerlingen alle details van de bevalling weten."

Grenzen

Het is een belangrijk vak, zegt ook Gee van Duin (62), biologieleraar op het Cartesius Lyceum in West. "Je haalt misvattingen weg." Maar over persoonlijke ervaringen vertelt hij in zijn lessen weinig. Dat is opvallend, want uit onderzoek van de Nieuw-Zeelandse wetenschapper Louis Allen blijkt dat jongeren kennis over seks beter omzetten in gedrag als de lessen voorzien zijn van een persoonlijk tintje. Toch is Van Duin duidelijk in zijn standpunt: "Als leraar heb je ook grenzen. Op de vraag of ik condooms gebruik, ga ik niet in. Dat is privé." Ook de andere Amsterdamse biologiedocenten die Het Parool sprak, gaven aan weinig uit eigen ervaring te spreken.

Op z'n Nederlands

Internationaal ontvangt Nederland veel lof voor de wijze waarop onderwerpen als seksualiteit en relaties geïntegreerd zijn in het onderwijs. Nederland wordt gezien als een land dat het onderwerp niet schuwt. Een schril contrast met bijvoorbeeld de zuidelijke Europese landen waar soms helemaal geen aandacht aan seksuele voorlichting wordt besteed.

Femke Schuddebeurs zucht wanneer haar laatste leerling het lokaal verlaat. Het was een intens uur. "Dit is een drukke brugklas en het onderwerp seks zorgt voor rumoerigheid." Toch is ze niet ontevreden. "Je moet niet denken dat kinderen die vanuit hun religieuze achtergrond altijd iets anders hebben gehoord, na jouw les opeens pro-homo zijn. Maar je plant wel een zaadje."

Ze toont een nieuw spel dat ze in een toekomstige les wil spelen: de condoomestafette. De plastic penissen kwamen vandaag binnen. "Het is een race waarbij leerlingen zo snel mogelijk op de juiste manier een condoom om de penis moeten doen, er weer moeten afhalen en er een knoopje in moeten leggen. Het was een lesidee van een collega van een gereformeerde school uit de Achterhoek."

De dames van Wipsite willen jongeren met hun platform een balans bieden tussen een website als Pornhub.com en de feitelijke informatie van de ggd. In de toekomst willen ze een lesplan voor scholen ontwikkelen, gebaseerd op eigen onderzoek.

Wipsite

Donderdag wordt Wipsite gelanceerd met een bijbehorende expositie in de Melkweg. Daar tonen Barbé en Sonneveld filmpjes, tekeningen en geluidsfragmenten waar je van kunt leren. De komende twee weken kunnen schoolklassen langsgaan voor een programma. www.wipsite.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden