Plus

Schuilkelders in Amsterdam: Opslagruimte, fietsenhok of gewoonweg gesloopt

Schuilkelders moesten Amsterdammers tijdens de Koude Oorlog beschermen tegen een atoomaanval. Ze zijn er nog steeds, althans: 'Naast het ventilatiesysteem staat nu een drumstel.'

De schuilkelder bij metrostation Weesperplein en het metrostation zelf bieden samen ruimte aan twaalfduizend mensenBeeld Charlotte Odijk

De gasdichte deuren gaan dicht, gelukkig net op tijd. Het is benauwd, maar de lucht- en waterzuiveringsfilters treden in werking. In de donkere ruimte onder het Weesperplein op gelijke hoogte met het metrostation wacht je, met nog ­bijna twaalfduizend anderen, gespannen af. Dan valt je blik op de potten macaroni langs de muur. Het zijn er veel te weinig.

Het is gelukkig fantasie, maar het was wel een van de worstcasescenario's tijdens de Koude Oorlog. De schuilplaats bij het metrostation zit er, inclusief wasbakken en douchehokken, nog steeds. Het stof op het sanitair verraadt de huidige functie: een opslagruimte.

Reële angst
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond in Nederland een reële angst voor massavernietigingswapens, die binnen enkele seconde heel het land konden wegvagen. Daarom had de Bescherming Bevolking (BB), opgericht in 1952 door de overheid, als doel de bevolking tegen de gevolgen van een mogelijke atoomaanval te beschermen.

In de jaren zestig zijn in Amsterdam meer dan vijftig schuilplaatsen in opdracht van de BB gebouwd. De ruimte bij het metrostation is een van de tientallen schuilkelders die nog in de stad aanwezig zijn.

"Een luchtrooster of een stalen luik kan een teken van zo'n schuilplaats zijn. Bij commandoposten zie je soms nog de uitlaat van een aggregaat naar buiten steken," zegt René Ros, van Documentatiecentrum Stelling Amsterdam, die met archief- en veld­onderzoek de nog aanwezige schuilkelders van Amsterdam in kaart heeft gebracht.

Mocht iedereen erin? "De openbare schuilplaatsen waren bedoeld voor mensen op straat, zoals winkelend publiek. Veel Amsterdammers dachten dat iedereen van een plek was voorzien, maar de BB vond het genoeg bij nood vijf procent van de bevolking te kunnen opvangen." Door gebrek aan zowel geld als ruimte werd zelfs die taakstelling nooit gehaald.

Originele zuiveringssystemen
De commandopost onder de Stopera, waarvandaan de BB bij dreiging zou opereren, wordt nog steeds als crisiscentrum gebruikt. "Dat gebeurde voor het laatst tijdens de stroomstoring van 17 januari," zegt Diana Landveld van de gemeente.

De andere schuilplaatsen hebben hun oorspronkelijke functie verloren. Zo ook die onder Amsta's verzorgingstehuis De Poort, die nu dienstdoet als opslag voor rolstoelonderdelen en wc-potten. De drie lucht- en waterzuiveringssystemen in de kelder zijn nog in hun originele staat aanwezig.

Deze schuilplaats kreeg tot 1981 nog regelmatig bezoek van de BB. Om rubbers van de gasdichte deuren te vervangen, filters te checken en het luchtzuiveringssysteem te testen. Nu oefent de band van De Poort er. "Ideaal, want de ruimte is geluiddicht," zegt Dirk van der Aar, teamleider facilitaire dienstverlening van De Poort. "Naast het ventilatiesysteem staat nu een drumstel."

Ruimte met wasbakken en een niet geheel afgewerkte ruimte in de schuilkelder bij metrostation WeesperpleinBeeld Charlotte Odijk

Omdat de angst voor een aanval in de jaren tachtig afnam, stagneerde ook de bouw van de schuilkelders. In 1986 werd de BB zelfs opgeheven. Waar moeten Amsterdammers dan nu heen bij een atoomdreiging? "We doen geen uitspraken over veiligheid," zegt Landveld, die er verder op wijst dat maatregelen landelijk worden bepaald.

Hulp komt van radio, tv en internet
"Eh, wat? Een atoombom?" Anna Sophia Posthumus van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid gelooft meer in de rol van televisie en sociale media bij extreme dreigingen. Dat alle schuilkelders buiten werking zijn, ziet zij niet als een probleem. "De NOS gaat meteen live uitzenden bij een grote aanval. Burgers kunnen een sms ontvangen en online updates volgen."

Vanaf het begin heeft de gemeente al getwijfeld aan het nut van de kelders. Ze moesten dienen als signaal naar landen als Rusland, zegt René Ros. "En ze moesten een gevoel van veiligheid creëren voor de eigen burgers."

De kelder aan de Korte Prinsengracht heeft drie stalen gasdichte deuren in de gang. Dat zijn de laatste overblijfselen van de atoomkelder. De andere twintig deuren bieden toegang tot fietsenstallingen. En dat is volgens de eigenaar al zo sinds de jaren zestig.

Schuilplaats hoort bij geschiedenis
De bevolking zelf geloofde ook niet zo in de schuilkelders, zegt Dirk Compier, een geboren en getogen Amsterdammer. Hij werkt als technisch medewerker voor Amsta. De controles van de BB kan hij zich nog goed herinneren. "We wisten van het bestaan af, maar wie mocht er dan in? De elite van Amsterdam! De gewone burgers hadden meer een houding van 'laat maar komen'."

Tijdens het veldonderzoek van Ros bleek dat veel schuilkelders inmiddels alweer zijn gesloopt. "De schuilplaatsen worden door geen enkele organisatie beschermd." Zonde, vindt hij. "Ze behoren ook tot onze geschiedenis."

Opslagruimte, fietsenhok of gewoonweg gesloopt: het is het lot van een schuilkelder in Amsterdam. Valt er een nucleaire bom, dan zijn de inwoners van Amsterdam aangewezen op radio, televisie en internet. Maar waar ze dan heen moeten...?

De gasdichte deur van de schuilkelder op de Korte Prinsengracht geeft al sinds de jaren zestig toegang tot een fietsenhokBeeld Charlotte Odijk
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden