Plus

Ryoji Ikeda gebruikt wiskunde, computerdata, geluid en licht

Met eentjes en nulletjes creëerde de Japanse licht- en geluidskunstenaar Ryoji Ikeda een
zinnenprikkelende totaalervaring in de expositieruimte van Eye.

Met grote, op data gebaseerde video-installaties verbeeldt Ryoji Ikeda 'de ­onzichtbare structuren en data die ons leven ­besturenBeeld Hans Wildschut

Vorige maand viel een Italiaanse museumbezoeker in een kunstwerk van de vermaarde Anish Kapoor. Descent into Limbo is de toepasselijke naam van het werk; het is een inktzwart gat in de vloer, 2,5 meter diep, dat de illusie creëert dat het geen diepte heeft.

In de overweldigende tentoonstelling van de Japanse licht- en geluidskunstenaar Ryoji Ikeda in filmmuseum Eye staat nu een werk dat het ­tegenovergestelde bewerkstelligt. Het is een zwart gat in/op een witte vierkante muur, waaromheen pulserende en stroboscopische cirkels worden geprojecteerd. Dat suggereert een peilloze diepte en maakt dat je - als er niemand kijkt - ter controle even je hand even door het gat wilt steken. Of je hoofd, wat pijnlijker is, want er is geen gat.

Visueel bombardement
Met grote, op data gebaseerde video-installaties verbeeldt Ryoji Ikeda (Gifu, 1966) 'de ­onzichtbare structuren en data die ons leven ­besturen'. Hij gebruikt beelden die te zien zijn door een microscoop en beelden die te zien zijn door een telescoop. Van pixels tot het universum; het allerkleinste en het allergrootste. Hij maakt daarbij gebruik van wiskundige concepten, kwantummechanica, computerdata, geluid en licht.

Dat klinkt ingewikkeld - het ís ook ingewikkeld -, maar om van het resultaat te kunnen genieten hoef je niet gestudeerd te hebben. Het is een visueel bombardement, niet meer en niet minder: watervallen van eentjes en nullen, composities met licht, en als stroboscoopflitsen verpakte datavisualisaties.

Ikeda begon zijn carrière als dj en componist bij het kunstenaarscollectief Dumb Type uit ­Kioto. Hij is evenzeer beïnvloed door de punk en elektronische muziek uit de jaren zeventig en tachtig als door de clubcultuur van de jaren negentig, toen dj's en vj's met licht, geluid en beeld begonnen te experimenteren.

Hij luisterde naar de Sex Pistols en de Ramones, maar ook naar stukken van de Duitse structuralist Karlheinz Stockhausen en de Griekse componist en architect Iannis Xenakis. Zo raakte hij geïnteresseerd in non-geluiden: sinusgolven en witte ruis, sindsdien de basis van bijna al zijn composities.

Hypnotiserend gebrom
In 2008 dompelde hij Amsterdam al eens onder in licht tijdens het kunstevenement Dream ­Amsterdam; in de herfst van 2013 gaf hij een spectaculair concert in Muziekgebouw aan 't IJ. In Eye zijn nu zeven werken te zien; het zijn de enige lichtpunten in de verduisterde tentoonstellingsruimte.

Op de muur tegenover de ­entree hangt een wit vierkant, bestaand uit ­onder elkaar geplakte, lege 16 mm-filmstroken, die samen exact de lengte hebben van vier minuten en 33 seconden. Het is een eerbetoon aan het iconische werk 4'33" van de Amerikaanse experimentele componist John Cage, bestaand uit 4 minuten en 33 seconden stilte voor piano.

Het is een atypisch werk, niet alleen omdat het niet uit eentjes en nullen bestaat, maar ook ­omdat het geen geluid maakt. De meeste andere werken produceren hypnotiserend gebrom en pulserende piepjes, die de bezoeker steeds ­verder de expositieruimte in lokken, zoals de ­Sirenen hun toehoorders verleidden met ­gezang.


Na binnenkomst dient een soort zee van pixels overgestoken te worden, waarvoor Ikeda visualisaties van moleculaire structuren als bron­materiaal heeft gebruikt. Je kunt er ook op gaan liggen, zodat de eiwitmoleculen over je heen golven en je als het ware wordt ondergedompeld in licht en geluid.

Na verloop van tijd wordt je blik als vanzelf gevangen door een wandvullend scherm, dat doet denken aan de titelsequentie van de film The Matrix, met schier oneindig vallende letters.

Gigantische speaker
Er staan twee kleinere monitoren, waarop iets minder complexe, tweedimensionale rasters te zien zijn, en er is nog een groot scherm dat eruitziet als de cockpit van de USS Discovery. En er is dus die witte cirkel op de zwarte vierkante muur.

Point of no return is de treffende ­titel van het speciaal voor Eye gemaakte, uiterst metafysische werk, dat door de licht- en ­geluidstrillingen oogt als een gigantische speaker.

De achterkant is gespiegeld: een witte cirkel in een zwart vierkant. Ertegenover staat een enorme lamp; door het felle licht lijkt het alsof de cirkel opbolt, als een lens. De projecties aan de voor- en de achterzijde staan los van elkaar, maar de opstelling suggereert dat ze elkaar versterken of opheffen.

Het is een zinnenprikkelende verbeelding van de relativiteitstheorie. Volgens Einstein slokt een zwart gat alles op; er kan helemaal niets uit ontsnappen. Er is geen terugkeer mogelijk. Zoals er ook geen ontsnappen is aan Ikeda's waanzinnige universum.

Ryoji Ikeda, t/m 2 december in Eye.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden