Plus

Rosa Manus, de vergeten Amsterdamse feministe

De Amsterdamse Rosa Manus (1881-1942) was een celebrity in haar tijd en een van de belangrijkste feministes. Nu is ze haast vergeten. Een nieuw boek moet dat veranderen.

Rosa Manus onderhield contact met alle belangrijke vrouwen van de eerste feministische golf Beeld Collectie IAV

Een paar titels uit de literatuur en journalistiek van de jaren twintig en dertig: Half Hours With Interesting Women, Frauen Von Heute, Een Vrouw Van Beteekenis, Twaalf Interessante Vrouwen, Well-known Women Of Today, Persoonlijkheden In Het Koninkrijk Der Nederlanden.

Alle bovenstaande publicaties gaan (deels) over Rosa Manus. Vandaag de dag weet echter bijna niemand meer wie deze Joods-Amsterdamse feministe was.

Invloedrijk
Het nieuwe (Engelstalige) boek Rosa Manus: The International Life And Legacy Of A Jewish Dutch Feminist laat voor het eerst zien hoe invloedrijk deze vergeten voorvechtster van de vrouwen- en mensenrechten was en wie zij op persoonlijk vlak was.

Uit het boek blijkt dat Manus contact onderhield met alle belangrijke vrouwen van de eerste feministische golf, onder wie de Amerikaanse Carrie Chapman Catt, dat ze naar Egypte reisde om met de vrouwenbeweging aldaar in contact te komen, en dat ze in 1932 een miljoenen keren ondertekende petitie voor vrede overhandigde aan de organisatie van de Wereldconferentie voor Ontwapening in Genève. In 1936 werd Manus benoemd tot officier in de Orde van Oranje Nassau.

Rosa Manus werd op 20 augustus 1881 geboren in een welgestelde Joods-Amsterdamse familie. Haar vader was een rijke tabakshandelaar. Het gezin woonde in een gigantisch pand in de Plantage Parklaan (het huis is inmiddels onherkenbaar verbouwd tot hotel), op nummer vijftien. Manus was als twintiger al miljonair - ze erfde een fortuin van haar grootouders.

Ravensbrück
Het gezin besteedde weinig aandacht aan de Joodse achtergrond en leefde seculier. Via kennissen belandde Manus op 24-jarige leeftijd als vrijwilliger in de organisatie van een internationaal vrouwencongres in Amsterdam.

Daar werd ze opgemerkt door Chapman Catt. De in het buitenland onderwezen Manus voelde zich meteen prettig in het internationale netwerk en zou met haar grote talenkennis uitgroeien tot een steeds belangrijkere feministische stem van die tijd.

In 1935 richtte ze met Johanna Naber en Willemijn Posthumus-van der Goot in Amsterdam het Internationaal Archief voor de Vrouwen­beweging op, het huidige Atria. Daar bracht Manus voor de oorlog haar omvangrijke archief heen, alsmede de nalatenschap van Aletta Jacobs, die zij onder haar hoede had genomen.

Het nieuwe boek over Rosa Manus biedt tal van bevindingen die tot nog toe onbekend waren. Zo ontdekte historicus en samensteller van het boek Myriam Everard dat Manus in maart 1942 werd vergast in een voormalige inrichting nabij concentratiekamp Ravensbrück, dat nog geen gaskamer had.

Natuurlijke wijze
Tot voor kort werd gedacht dat Manus in 1943 op 'natuurlijke wijze' overleed in Ravensbrück, door de slechte omstandigheden in het kamp. Dat was het verhaal dat een medegevangene na de oorlog had verspreid en dat door het Rode Kruis werd overgenomen. Everard ontdekte ook dat koningin Wilhelmina persoonlijk op de hoogte is gebracht van de dood van Manus.

Ook nieuw is de constatering dat Manus internationaal belangrijker was dan Aletta Jacobs (1854-1929). In 1985 opperden auteurs Mineke Bosch en Annemarie Kloosterman in Lieve dr. Jacobs al iets soortgelijks, maar zeker wisten ze het niet.

Wel was het opgevallen dat in het brievenarchief van Atria telkens diezelfde naam ­opdook: Rosa Manus. Pas nu het in de oorlog gestolen archief van Manus terug is in Amsterdam kon de hypothese écht worden onderzocht.

Voor iemand van zoveel belang valt één ding op: er is geen persoonlijke documentatie. Manus schreef tientallen verslagen en artikelen over de internationale vrouwenbeweging, maar geen daarvan gaat over haarzelf.

Het was de reden dat samenstellers Myriam Everard en Francisca de Haan in eerste instantie dachten dat ze niet genoeg materiaal hadden om een biografie te schrijven.

Televisieserie
Uit de informatie die in Rosa Manus aan het licht komt, blijkt dat die vrees ongegrond is. Daarmee dient zich meteen de vraag aan wanneer er een Nederlandstalige en goedkopere (!) versie komt van dit in de eerste plaats op de wetenschap gerichte, Engelstalige werk.

Daarna kan meteen worden doorgepakt met een televisieserie of - noem eens iets - een film. Want één ding wordt wel duidelijk uit deze nieuwe essaybundel: over de vergeten Rosa Manus hebben we nog lang niet genoeg gehoord.

Myriam Everard, Francisca de Haan e.a.: Rosa Manus - The International Life And Legacy Of A Jewish Dutch Feminist. Uitgeverij Brill, €127.

Rosa Manuslezing

Woensdag organiseert Atria in het Joods ­Historisch Museum de eerste Rosa Manus­lezing. Met de jaarlijkse lezing wil Atria wetenschappelijke ontwikkelingen binnen de vrouwen- en gendergeschiedenis belichten en de herinnering aan Rosa Manus levend houden.

De eerste lezing wordt gehouden door Francisca de Haan. Kaarten zijn uitverkocht, maar de tekst van de lezing is vanaf morgen te downloaden op de site van Atria.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden