Plus

Roddelen op werk: functioneel of slechts vermaak?

De korte rokjes van die ene collega, de harde stem van die andere of dat hij altijd de kantjes ervan afloopt: op het werk wordt geroddeld. En dat hoeft niet per se slecht te zijn, blijkt uit onderzoek.

Wie alles wil weten, kan het beste gaan roken. Veel roken Beeld Krista van der Niet
Wie alles wil weten, kan het beste gaan roken. Veel rokenBeeld Krista van der Niet

"Ik vind dat zij zo hard praat aan de telefoon. En dan met dat Limburgse accent: 'U wilt een vijfstàrrenhotel?!' Wat zouden klanten daar nou van denken?"

Een fragment uit een gesprek dat Irene (45) opving bij de koffieautomaat van de reisorganisatie waar ze ooit werkte.

Roddelen was daar aan de orde van de dag. "Meestal als vermaak, omdat we even niks anders hadden om over te praten - de tijd wilden doden. Al ging het wel geregeld over dezelfde personen. Zoals die mevrouw met die harde stem dus."

Ook op redacties van vrouwenbladen kunnen ze er wat van, zegt freelancer Merel (35). Van alles passeert daar de revue: de bolle knieën van een eindredacteur, de te korte rokjes van de stagiaire, de vruchtbaarheidsproblemen van een collega. De redacteur die alle persreizen naar zich toetrekt, het luide gehoest van een vormgeefster, de vermeende verhouding van een beautyredacteur met de jongen van de postkamer - en of dat al dan niet een goede match is. "Wie alles wil weten, kan het beste gaan roken. Veel roken," zegt Merel en lacht. "In het rookhok hoor je álles. De details!"

Studententypes
Groot misverstand: niet alleen vróuwen roddelen op het werk. Johan (48) werkt bij een metaalbedrijf waar geregeld wordt gekletst over collega's. "Meestal gaat dat over de jonge gasten met een hbo-diploma die vaak de ouderen aansturen en die vinden dat maar niks. Die studententypes achter de computer die alles doen volgens protocollen, zich nooit in de fabriek vertonen, die niet weten hoe je met je handen werkt."

Wajongers belichamen volgens hem een ander geliefd roddelonderwerp. "Veel collega's zien er het nut niet van in. Zo'n vent die de hele dag met een slijptol in de weer is, maar van slag raakt als je hem vraagt eens wat anders te doen."

Roddelen op het werk: iedereen doet het, maar vrijwel niemand geeft dat toe. Niemand komt er graag voor uit dat hij bijvoorbeeld in de rokershoek smerige roddels verspreidt. Toch hoeft kletsen over iemand niet per se slecht te zijn. De afgelopen jaren is er veel wetenschappelijk onderzoek naar gedaan en vrijwel al die onderzoeken wijzen uit dat praten achter iemands rug om ook positieve effecten kan hebben.

Interesse
Uit promotieonderzoek van socioloog Lea Ellwardt van de Rijksuniversiteit Groningen bleek in 2011 bijvoorbeeld al dat het binnen een organisatie kan leiden tot hechtere banden tussen de medewerkers en zelfs tot vriendschappen.

Ellwardt constateerde in een organisatie binnen de zorgsector dat medewerkers die roddelen na enige tijd bevriend raken met elkaar. Dat kletsen kan namelijk ook over positieve zaken gaan en is niet altijd bedoeld om de ander zwart te maken. Mensen die veel over elkaar praten hebben volgens Ellwardt een bepaalde interesse in elkaar. Ze laten elkaar niet volledig koud of onverschillig, en dat kan zorgen voor hechtere banden.

De andere kant is dat als iemand met veel verschillende mensen over anderen roddelt, het vertrouwen juist afneemt en dat diegene minder populair wordt. Leidinggevenden worden vooral negatief besproken als medewerkers weinig tot geen vertrouwen in hen hebben. Andersom werkt dat niet zo: een baas die veel vertrouwen heeft van de medewerkers wordt meestal niet positief besproken. Ook niet als hij of zij goed presteert.

Liefdesleven
Bianca Beersma, hoogleraar aan de afdeling Organisatiewetenschappen van de Vrije Universiteit, onderzocht eveneens roddelen op het werk, met collega Gerben van Kleef, hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Zij keken naar de beweegredenen om te roddelen en formuleerden vijf motieven.

Het eerste is het verzamelen van informatie over iemand, bijvoorbeeld over collega's, leidinggevenden of opdrachtgevers die je nog niet zo goed kent. Merel, zzp'er in de journalistiek, herkent dat. "Als ik een nieuwe opdrachtgever heb, check ik altijd even wat dat voor iemand is of wie er werken. Kan ik hem of haar vertrouwen? Betaalt hij op tijd? Is hij los in de omgang of juist streng? Hoe is de sfeer op die redactie?"

Uit eerdere onderzoeken blijkt volgens Beersma dat mensen in een werkkring vaak roddelen om belangrijke dingen te weten te komen. Het kan een manier zijn om snel te achterhalen wie de anderen zijn, of ze te vertrouwen zijn en hoe ze zich gedragen. "In die zin is roddelen functioneel. Het helpt mensen om inzicht te krijgen in het sociale netwerk. Door iets over het gedrag van een collega bij anderen na te vragen, kun je bijvoorbeeld bekijken of hij geschikt is voor een bepaald project of een opdracht."

Een tweede veelvoorkomende reden om te roddelen is sociaal vermaak. Met collega's praten over bijvoorbeeld het liefdesleven van anderen - heerlijk! Het beschermen van de groep is een derde motief. Als iemand de kantjes ervan afloopt, altijd te laat komt of te vroeg naar huis gaat, praten collega's daarover. Beersma: "Als groep kun je vervolgens bedenken wat eraan te doen is. Roddelen wordt dan een manier om normoverschrijdend gedrag aan de kaak te stellen."

Het minst onschuldige motief is het zwart maken van anderen om er zelf beter uit te komen. En we roddelen nogal eens om ons hart te luchten.

Als je weet dat over je wordt gepraat, kun je je schuldig voelen en je schamen, waardoor je je gedrag verbetert en je je aanpast Beeld Krista van der Niet
Als je weet dat over je wordt gepraat, kun je je schuldig voelen en je schamen, waardoor je je gedrag verbetert en je je aanpastBeeld Krista van der Niet

Beersma legde de verschillende beweegredenen voor aan een groep mensen. "Zij noemden vooral de neutrale motieven als informatie vergaren en sociaal vermaak. Minder onschuldige motieven als 'iemand zwart maken' en 'de groep beschermen' werden minder vaak genoemd. Mensen komen daar waarschijnlijk niet zo makkelijk voor uit."

Loterijtickets
Zij onderzocht verder het motief om als groep normovertreders aan te pakken. "Ik wilde weten wat er gebeurt als zij weten dat er over hen wordt gepraat. Gaan ze zich dan meer in het belang van de groep gedragen?"

Deelnemers aan dat onderzoek kregen de opdracht om loterijtickets te verdelen. Een deel was voor henzelf en een deel voor de rest van de groep. De andere groepsleden wisten wel of niet hoe zij deze tickets hadden verdeeld. Uit dit experiment bleek dat mensen die wisten dat groepsleden over hen praatten, hoger scoorden op de neiging zich aan te passen. Zij verdeelden de tickets eerlijker dan mensen die dachten dat groepsleden niet over hen spraken.

"Dit valt te verklaren uit de angst om je reputatie op het spel te zetten. Mensen zijn bang dat er over hen wordt gesproken. Dat motiveert om je beter te gedragen en om beter samen te werken."

Beersma benadrukt wel dat het een experiment in een laboratoriumsetting was. "Ik weet niet hoe het in een echte werksituatie uitpakt. Als mensen weten dat over hen wordt gepraat, kan dit ook een negatief effect hebben. Ze kunnen bang zijn om niet te worden geaccepteerd als ze zich uitspreken. Dat kan een gespannen sfeer geven."

"Op lange termijn kunnen mensen de groep dan juist verlaten of minder samenwerken, omdat ze het gevoel krijgen er niet meer bij te horen. Bovendien kan het in sommige beroepsgroepen averechts werken om je aan te passen aan de groep: hoe kun je dan nog creatief zijn?" Beersma wil dit aspect van haar onderzoek nog nader blootleggen, maar in een bredere omgeving met groepen binnen een bedrijf.

Terugpakken
Elena Martinescu, wetenschapper aan de faculteit Economie en Bedrijfskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft zich ook verdiept in dit onderwerp. Zij onderzoekt de emoties die roddelen in positieve of negatieve zin kan losmaken.

"Als je weet dat over je wordt gepraat, kun je je schuldig voelen en je schamen, waardoor je je gedrag verbetert en je je aanpast. Dat komt de samenwerking binnen een werkkring ten goede. Mensen kunnen echter ook boos worden over geroddel. Zij willen de ander bijvoorbeeld terugpakken. Dan gebeurt het tegenovergestelde van wat je zou verwachten. De ander past zich helemaal niet aan en verwijdert zich van de groep. Ik hoop meer inzicht te krijgen in hoe zo'n groepsproces op de werkvloer verloopt."

Volgens Martinescu is roddelen ook een goede manier om jezelf te vergelijken met collega's. Je weet hoe mensen denken en wat de norm is waaraan je moet voldoen." Positief praten over anderen kan ervoor zorgen dat je jezelf wilt verbeteren. Negatieve praatjes worden vaak ook als prettig ervaren, omdat die aantonen dat je beter functioneert dan degene over wie wordt gekletst.

Vrouwen roddelen niet aantoonbaar meer dan mannen, maar zij reageren wel anders dan mannen. Vrouwen vinden het bedreigend als mensen negatief over anderen praten, omdat ze bang zijn dat zij zelf ook het onderwerp van roddels zullen zijn. Mannen ervaren deze angst juist als er positieve verhalen over een ander worden verteld. Dit komt waarschijnlijk doordat ze denken met een rivaal te maken te hebben.

Functionele kant
Robert (53), projectleider bij een internationaal levensmiddelenbedrijf, kent dat gevoel. "We kregen een nieuwe accountmanager in ons team. Iedereen sprak met lof over hem. Hij haalde kort na zijn aanstelling
meteen een grote klant binnen. Dat ging als een lopend vuurtje. Het gaf mij geen prettig gevoel. Ineens vreesde ik voor mijn positie."

"Met negatieve roddels heb ik minder problemen. Soms hoor ik dingen over jongens die de kantjes ervan aflopen. Dat vind ik prettig om te weten, want dat soort dingen kan ik vervolgens voorzichtig aankaarten in functioneringsgesprekken."

Martinescu en Beersma zijn het erover eens dat roddelen op het werk functionele kanten heeft. "Het is te kort door de bocht om te zeggen dat roddelen alleen maar goed is," zegt Beersma. "Maar het is menselijk en vrijwel onmogelijk om het helemaal uit te bannen. En het kan een middel zijn om bepaalde doelen te bereiken. Daarom is het interessant om te kijken hoe je er toch voordeel uit kunt halen."

De namen uit de voorbeelden in dit artikel zijn om privacyredenen gefingeerd.

'Altíjd staat ze vooraan'

Drie cateringmedewerksters spreken op een terras over een collega. Teamleidster: "Om vijf uur komt ze altijd bij me om te vragen of er nog wat over is. En elke middag hè. Dan zeg ik: 'Petra, het houdt een keer op. Ik moet ook mijn grenzen stellen.'"

Een ander knikt: "Ik ken het. Ik neem ook weleens een balletje mee, maar Petra staat altíjd vooraan."

De derde: "Ze heeft een keer een hele week rol­mopsen gegeten die bijna over de datum waren. Waarom? denk ik dan. Haar man heeft ook een baan; je zou zeggen dat ze genoeg geld hebben."

Teamleidster - samenzweerderig: "Ze hebben een koophuis met een tophypotheek. En haar man is beveiliger; zo veel verdient dat niet hoor."

'Gewoon verkeerde bh's'

Verkoopsters in een modezaak in een stil moment bij de kledingrekken. De een: "Ik zei een keer tegen Angelique: 'Waar zitten ze bij jou dan?' Zegt ze: 'Hier' en wijst op haar navel. Ja, je kunt wel met haar lachen, eerlijk is eerlijk. Maar het is gek toch?" De ander: "Het was mij ook opgevallen. Hoe komt dat dan? De kinderen?"

De een weer: "Gewoon altijd verkeerde, goedkope beha's gedragen. Dan krijg je dat. Bij Claire van de zaterdagochtend hangen ze er ook zo raar bij."

Wat te doen bij geroddel?

- Gebeurt het om de groep verder te helpen en wordt de reden voor het roddelen door anderen gedeeld? Dan kan het slim zijn om je gedrag, waarover wordt geroddeld, te veranderen.

- Is de roddelaar bezig jou zwart te maken om er zelf beter van te worden? Vraag waarom hij/zij het doet. Ga naar de vertrouwenspersoon als jullie er niet uitkomen.

- Wordt over je geroddeld als sociaal vermaak? Geef dan aan dat het roddelen jou raakt. De kans is groot dat de collega's die het doen zich hier niet zo van bewust zijn en zich zelfs schamen.

- Nooit doen: een tegencampagne beginnen door zelf te gaan roddelen. Dan vererger je het conflict.

Bron: hoogleraar Bianca Beersma van de VU

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden