Ritalin als concentratiebooster: 'Drink liever een espresso'

Maandag beginnen de schriftelijke eindexamens. Steeds meer jongeren gebruiken adhd-medicijn Ritalin bij het studeren als concentratiebooster.

Beeld Floris Lok

Bijna 4,5 procent van de jongeren slikte in 2013 een medicijn voor adhd, meestal methylfenidaat, beter bekend on der de merknaam Ritalin. Ook studenten snoepen wel eens van Ritalin om makkelijker te leren. Jeugdpsychiaters hebben onlangs hun zorgen geuit over deze ontwikkelingen.

Methylfenidaat is verwant aan amfetamines, opwekkende middelen die zowel je lichamelijke als geestelijke uithoudingsvermogen verbeteren. Mede als gevolg van nieuwe inzichten op het gebied van adhd is het aantal voorschriften in de laatste tien jaar verviervoudigd.

De kalmerende effecten van het middel op hyperactieve kinderen werd in 1937 per toeval ontdekt door zenuwarts Charles Bradley. Maar het is een fabeltje dat alleen kinderen met adhd rustiger worden van amfetamines. Begin jaren tachtig - de onderzoeksregels waren toen nog soepeler - testte een aantal wetenschappers de stimulant dextro-amfetamine uit op hun nageslacht. Zij zagen dat ook deze ogenschijnlijk gezonde kinderen beter presteerden bij het doen van saaie taken en minder wiebelig werden, al was het laatste effect subtieler dan bij adhd-patiënten.

Binnenvetters
Door moderne technieken zoals hersenscans begrijpen wetenschappers een beetje beter hoe methylfenidaat werkt. Hersencellen communiceren met elkaar via neurotransmitters. Dopamine is zo'n boodschapper. 'Deze stof heeft een oppeppende werking, maar stimuleert ook hersennetwerken die andere gebieden remmen,' zegt Leon Kenemans, hoogleraar psychofarmacologie en biopsychologie aan de Universiteit Utrecht.

Methylfenidaat zorgt ervoor dat dopamine langer actief blijft. Dat lukt doordat de stof reageert met een soort antennes die zich vooral bevinden in die remmende netwerken. 'We vermoeden dat mensen met adhd er daardoor rustig van worden,' zegt Kenemans. Ze worden niet suf van de stof zoals vaak werd gedacht, ze worden alleen bedachtzamer en geconcentreerder.

Hoewel iedereen anders reageert op methylfenidaat, profiteren uitbundige mensen vaak meer van het middel dan de binnenvetters. 'Extraverte mensen hebben van nature lagere dopamineniveaus, waardoor ze wat meer geprikkeld moeten worden om alert te blijven,' vertelt Willem Riedel, hoogleraar experimentele psychofarmacologie aan de Universiteit Maastricht.

Oogkleppen
Riedel onderzocht de effecten van een eenmalige dosering methylfenidaat op de aandacht en het geheugen bij gezonde jongvolwassenen. Hij zag twee dingen gebeuren: enerzijds had het middel een opbeurend effect, waardoor de proefpersonen meer zelfvertrouwen kregen en geneigd waren hun prestaties te overschatten. Anderzijds konden ze hun aandacht langer vasthouden en onthielden ze de aangeleerde informatie beter.

Verrassend genoeg werd de aandacht van de vrijwilligers bij een hogere dosering telkens beter, maar ging het geheugen er juist op achteruit. 'Dit komt doordat de hoeveelheid dopamine die je nodig hebt om optimaal te presteren, voor het geheugen kleiner is dan voor de aandacht,' zegt Riedel.

Ook uit andere studies blijkt dat de positieve effecten van methylfenidaat een keerzijde kunnen hebben. Het middel vergroot je concentratie, maar werkt het te sterk, dan geeft het je als het ware oogkleppen, waardoor je te star wordt. Daarbij kun je last krijgen van bijwerkingen zoals nervositeit, hoofdpijn en slaapproblemen.

Verslaving
Verslaving is een ander gevaar dat op de loer ligt als je met adhd-pillen experimenteert. Methylfenidaat grijpt namelijk in op het beloningscentrum van de hersenen en vooral in hogere dosering kan het een euforisch gevoel geven. 'Maar door gewenning heb je al snel meer nodig om hetzelfde effect te bereiken,' zegt Berend Olivier, hoogleraar farmacologie van het centrale zenuwstelsel aan de Universiteit Utrecht.

Niet alleen maakt methylfenidaat dat dopamine langer beschikbaar is, het doet ook nog iets anders. In je cellen zitten blaasjes, opslagplaatsen voor stoffen. 'Methylfenidaat maakt de blaasjes met dopamine lek, waardoor er ineens veel dopamine vrijkomt, en dat is het slechte van de stof,' zegt Olivier. 'Bij chronisch gebruik kan je dopaminesysteem ongevoelig of uitgeput raken.'

'In de praktijk zien we geen verslaving bij jongeren met adhd die methylfenidaat volgens doktersvoorschrift gebruiken,' aldus Kenemans. 'Wel is onduidelijk of de stof na langdurig gebruik nog even goed werkt als in het begin.'

'Met mate'
Kenemans en Olivier raden het af om methylfenidaat puur voor het leren te gebruiken. 'Een eenmalig tabletje kan zelden kwaad, de meeste jongeren worden wat alerter en opgewekter. Maar we weten nog niet precies wat methylfenidaat op lange termijn doet met hersenen in de groei. Dan is het de vraag of een verbetering van leerprestaties opweegt tegen de risico's en bijwerkingen.'

Voor wie snel met zijn gedachten afdwaalt tijdens het studeren, is een espresso wellicht een alternatief. Riedel toonde aan dat ook een sterke kop koffie het concentratievermogen ten goede komt. Let wel, drie bakken in korte tijd kan de positieve effecten op het werkgeheugen alweer tenietdoen, dus de 'geniet, maar met mate'- regel gaat ook hier op. Daarnaast dient er rekening mee gehouden te worden dat cafeïne je uit je slaap kan houden en gemiddeld zo'n vijf uur werkzaam blijft.

Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden