PlusAchtergrond

Reconstructie van de fatale vlucht MH17: ‘Een vogeltje vliegt jouw kant op’

Een wrakstuk van vlucht MH17 in het weiland bij Hrabove, in 2014.Beeld AFP

Het MH17-proces draait vanaf maandag om één Oekraïense en drie Russische verdachten. Wat was hun rol bij het neerhalen van het passagiersvliegtuig van Malaysia Airways? De fatale dag en de aanloop daarnaartoe, op basis van afgeluisterde telefoongesprekken.

“Nikolevitsj.”

“Ja?”

“Een vogeltje vliegt jouw kant op.”

Valeri Stelmach, een commandant van het DNR-leger met zware wenkbrauwen onder een legergroene pet, tuurt naar boven. Hij staat aan de frontlinie van de Volksrepubliek Donetsk (DNR) in Oost-Oekraïne. Zijn manschappen hebben zojuist een stip in de lucht zien bewegen. De 58-jarige veteraan belt meteen zijn bevelhebber, de hoge commandant Igor Nikolevitsj Bezler.

“Is het een verkenner (vliegtuig) of een grote?,” vraagt Bezler, die zich enkele kilometers oostelijker in Horlivka bevindt.

“Kan ik niet zien, achter de wolken. Te hoog.”

“Begrepen,” zegt Bezler. “Rapporteer hoger in de lijn.”

Terwijl de DNR-strijders met elkaar bellen, vliegt het vogeltje, vlucht MH17 van Malaysia Airways, met 914 kilometer per uur over de zelfuitgeroepen Volksrepubliek Donetsk. De 298 inzittenden van de Boeing 777 zijn op weg naar huis, op zakenreis of, zoals de meesten, op doorreis voor een vakantie in Thailand. Ze luisteren naar muziek, kijken een film of bladeren alvast in reisgids Lonely Planet. Dat tien kilometer onder hen pro-Russische rebellen felle strijd leveren met Oekraïense soldaten, heeft niemand van hen door. Laat staan dat de laatste twee minuten van hun leven zijn ingegaan.

De Boeing koerst verder in oostelijke richting, steeds dichterbij een akker buiten Pervomajskoje, een stadje net ten zuiden van Snizjne. Op die akker bedienen militairen een BUK-raketinstallatie. Ze hebben de opdracht gekregen het vogeltje, waarvan zij vermoedelijk denken dat het een Oekraïens militair toestel is, neer te schieten.

Witte rookpluim

De vier raketten worden gedraaid. Met een doffe knal en een scheurend geluid wordt één van de raketten de lucht ingeschoten. Boeren die verderop hun land bewerken, kijken verschrikt op. Ze zien een langgerekte witte rookpluim in de lucht. Dan klinkt opnieuw een knal. Na enkele seconden stilte zijn ze getuige van een ijzingwekkend beeld. Een regen van wrakstukken, bagage en honderden dode lichamen valt neer tussen het graan, de bieten en de zonnebloemen.

Hoe komt een Russische raketinstallatie terecht op een akker in bezet Oost-Oekraïne? Om die vraag te beantwoorden, moeten we een paar maanden terug, wanneer Rusland het Oekraïense schiereiland de Krim inlijft. In februari 2014 bestormen pro-Russische rebellen twee vliegvelden en het regeringsgebouw. Premier Sergej Aksionov komt aan de macht, die de Krim in maart bij Rusland voegt.

Daarmee is de pro-Russische opstand in Oekraïne nog niet ten einde. Veel van de Krimstrijders trekken naar het Donetskbekken, waar ze in april de Volksrepubliek Donetsk uitroepen. Het gebied wemelt plotseling van de groengeklede militairen. Ze zijn opvallend goed bewapend, een duidelijk signaal dat Rusland de separatisten een flinke hand helpt.

Een excentriekeling met een jaren 30 snor

Het DNR-leger wordt geleid door Igor Girkin, een excentriekeling met een jaren 30 snor, een antiek pistool aan zijn gordel en een voorliefde voor oude veldslagen. Girkin staat aan het hoofd van zowel de militaire troepen als de kersverse inlichtingendienst GROe DNR. De dagelijkse leiding van de inlichtingendienst is in handen Sergej Doebinski, ook een Rus.

Het Oekraïense leger reageert aanvankelijk traag op de coup in het Donetsbekken, maar in mei komt de tegenstand op stoom. Het Oekraïense leger krijgt havenstad Marioepol in handen en rukt op naar het noorden. Daar wordt als eerste Loehansk heroverd.

Girkin ziet zich steeds meer omsingeld door Oekraïense troepen en roept steeds harder om hulp van Moskou. Hij heeft de beschikking over duizenden soldaten, maar die zijn niet opgewassen tegen de Oekraïense tanks, artillerie, vliegtuigen en helikopters. Op zondag 8 juni belt hij met de assistent van Sergej Aksionov, de regeringsleider in de door Rusland geannexeerde Krim. “Als er geen grootschalige steun komt, worden we gewurgd. (…) We hebben antitank-artillerie, tanks en een degelijke luchtafweer nodig. Allemaal bemand met getraind personeel natuurlijk, want we hebben geen tijd ze te trainen.”

Een kwartier later belt Aksionov zelf terug. Hij verzekert Girkin dat er al actie wordt ondernomen.

Artillerievuur

Girkin hoopt het vurig, want de situatie wordt met de dag nijpender. Eind juni belegeren de Oekraïners Slavjansk. Inwoners van de industriestad houden zich schuil als artillerievuur gaten slaat in hun huizen. Begin juli moet hij Slavjansk opgeven, wat hem tot razernij drijft. Alles en iedereen om hem heen geeft hij de schuld, inclusief Vladimir Poetin.

Toch zit Moskou niet stil. Defensie heeft al militaire eenheden naar de grens met Oekraïne gestuurd. Eén daarvan is de 53ste luchtafweerbrigade uit Koersk. Het tweede bataljon van die brigade ontmoet daar eind juni ‘coole gasten’ uit het derde bataljon, zo vertelt één van de soldaten later in een chat op VKontakte met een onbekende vrouw, die zichzelf Anastasia noemt. Tot zijn spijt moet hij zijn nieuwe vrienden al snel gedag zeggen, schrijft hij haar. Het derde bataljon trekt volgens hem naar het westen. Meer mag hij niet vertellen. “Bedoel je blauw-geel?,” vraagt Anastasia, die verwijst naar de Oekraïense vlag. De soldaat antwoordt: “Je bent niet alleen mooi, maar ook slim.”

De Buk-telar tijdens het transport in Oekraïne. De foto werd gepubliceerd door het JIT. Beeld JIT

Buk-telar

Een dag voor de MH17-ramp, op 17 juli, rijdt in alle vroegte een Buk-telar (raketvoertuig) van de derde brigade de Oekraïense grens over. Daar wordt de telar overgezet op een Witte Volvo-vrachtwagen met een rode dieplader, om zo sneller zijn weg te kunnen vervolgen. Militairen uit de DNR begeleiden de explosieve vracht. Sergej Doebinski, het hoofd van de veiligheidsdienst, bemoeit zich persoonlijk met de route. Dat blijkt onder meer uit een telefoongesprek met een zekere Sanytsj.

“Sanytsj, waar moet ik… het punt is dat mijn Buk-M samengaat met die van jou. Hij kwam vannacht op een dieplader. Waar moet ik hem brengen, zodat hij met de colonne meekan?”

“Achter het motel voor Hornostajivska.”

“Recht achter het motel, oké?”

De mannen bedoelen een motel aan een rotonde in Donetsk. Vanaf daar rijdt de Volvo-truck via de plaatsen Makeevka, Zuhres en Torez naar Sniznje. Daar rolt het raketvoertuig van de vrachtwagen af en rijdt zelfstandig zuidwaarts naar Pervomajskoje. Net buiten de stad draait het voertuig rechtsaf een akker op.

Ook Oleg Poelatov heeft de bewegingen van de BUK op de voet gevolgd. De kale vijftiger met de bijnaam Gioerza was voorheen lid van een speciale eenheid van de Russische inlichtingendienst GROe. In de DNR is hij benoemd tot hoge legercommandant en plaatsvervanger van Sergej Doebinski als hoofd van de geheime dienst. Op 17 juli, even na 13.00 uur, probeert Poelatov een ondergeschikte, Leonid (Lionj) Chartsjenko, naar de locatie van de BUK te krijgen.

Georganiseerde misdaad

Chartsjenko is een nogal mysterieuze man. Voor zover bekend mist de Oekraïner elke militaire opleiding. Hij blinkt eerder uit in georganiseerde misdaad, zo gaan de geruchten. Zo wordt hij met autodiefstallen maar ook met grootschalige wapenhandel in verband gebracht. Ondanks zijn gebrek aan militaire ervaring is hij de man die de belangrijke luchtsteun voor de DNR moet beveiligen. Maar eerst moet hij naar de goede plek worden geloodst. Het lukt zijn baas Poelatov niet zonder gevloek.

“Ja Oleg.”

“Ja Lionj.”

“Dus het is achter Sniznje?”

“Kijk, in Stepanovka moet je naar rechts, door het veld naar dat klote Snezhnoje rijden.”

“Ja, fuck.”

Niet veel later arriveert Chartsjenko op het graanveld waar de vier BUK-raketten op een legergroen rupsvoertuig staan.

Vlucht MH17 is dan al drie uur uur in de lucht. De Boeing van Malaysia Airways is om 12.31 uur opgestegen vanaf Schiphol en is over Duitsland en Polen richting Oost-Oekraïne gevlogen. De reis verloopt voorspoedig, tot Valeri Stelmach een vogeltje in de lucht rapporteert en twee minuten later vanaf het graanveld buiten Pervomajskoje iemand op een knop drukt. De BUK-raket ontploft tegen de linkerkant van de cockpit. De Boeing barst open en valt in brokken naar beneden.

Legerleider Igor Girkin reageert aanvankelijk triomfantelijk. Nog geen half uur na de raketaanslag schrijft hij op VKontakte dat zijn mensen een vrachtvliegtuig hebben neergehaald: “We hebben gewaarschuwd niet in ons luchtruim te vliegen.”

Maar de jubelstemming slaat al snel om in paniek. Op de grond liggen geen wrakstukken van een legervliegtuig, maar een aluminium romp met het logo van Malaysia Airways. Daaromheen kapotgeslagen reiskoffers, pluchen knuffels, reisgidsen en talloze lichamen.

Twee nog niet (zeker) geïdentificeerde DNR-militairen, ‘Grek’ en ‘Majoor’, bespreken de chaos:

“Shit, het is zeker weten een burgervliegtuig.”

“Veel mensen?”

“Het is een fucking zootje,” zegt de majoor. “Het puin viel zo in mensen hun tuinen.”

“Zie je wapens?”

“Niks. Burgereigendommen. Medische dingen, handdoeken, toiletpapier.”

“Ergens documenten?”

“Ja, van een Indonesische student. Van Thompson University. Fuck.”

In een zwarte Mitubishi Pajero scheurt Oleg Poelatov naar het rampgebied. Later zal hij op een blog schrijven dat hij het was die de ‘zwarte doos’, een oranjekleurige metalen kist met de vluchtgegevens, in veiligheid bracht.

Leonid Chartsjenko lijkt direct betrokken bij het afvoeren van de BUK-raketinstallatie. Hij belt de volgende ochtend met zijn baas Doebinski hoe het ervoor staat.

“Goeiemorgen. Fuck. Gisteren was.. een teringzooi. Ik kan niet anders zeggen,” zegt Doebinski. “Waar is… hoe-heet-ie?”

“Ze hebben het voertuig naar de kruising gebracht, hebben hem daar gelaten. De mannen zijn zelf verder gegaan. (…) Verder kreeg ik allemaal gekke telefoontjes,” zegt Chartsjenko. “Van wel tien personen.”

“Wie waren die tien dan?”

“Verschillende mensen die naar deze telefoon belden. Later belde Strelkov (Igor Girkin, red.) zelf op. Hij stelde zich voor.”

“En hij deed zomaar zijn fucking telefoon uit. Shit, klote”, tiert Doebinski. ,,En we weten niet eens waar dat voertuig is.”

Dan kan Chartsjenko zijn baas geruststellen.

“Het voertuig is in Rusland.”

(Dit artikel geeft de visie weer van het Joint Investigation Team (JIT) en journalistiek onderzoeksforum Bellingcat. De verdachten ontkennen dat het zo is gegaan)

De vier verdachten die in het proces zijn gedagvaard:

Igor Girkin

Hoofdverdachte. Bijnaam: Strelkov (schutter).

Was Defensieminister van de Volksrepubliek Donetsk (DNR) in Oost-Oekraïne ten tijde van het neerhalen van vlucht MH17. Vroeg Rusland in die hoedanigheid om extra luchtsteun.

De in 1970 in Moskou geboren Girkin dook na een militaire opleiding op in verschillende oorlogen, waaronder Bosnië en Tsetsjenië. Is aanhanger van een groot Russisch rijk. Vocht in 2014 mee om de Krim te annexeren en trok toen door naar Oost Oekraïne.

Met zijn streepjessnor en antieke Stechkin-pistool aan zijn heup is hij een excentriekeling met een hang naar het verleden. Girkin zou een Sovjetdecreet uit 1941 hebben gebruikt om meerdere Oekraïeners voor het vuurpeloton te brengen.

Igor Girkin.

Sergej Doebinski

Verdachte. Bijnaam: Chmoeri (de sombere)

De gepensioneerde luitenant-kolonel van het Russische leger Sergej Doebinski zag in 2014 zijn kans schoon weer te vechten. Eerst bij de annexatie van het Oekraïense schiereiland de Krim, daarna als militaire commandant en hoofd van de inlichtingendienst van de Volksrepubliek Donetsk (DNR). De voormalig medewerker van de Russische geheime dienst GROe was in de DNR de rechterhand van Igor Girkin.

Volgens afgeluisterde telefoongesprekken was Doebinski (1962) betrokken bij het verkrijgen van de Bukraket die vlucht MH17 neerhaalde. Keerde in 2015 terug naar Rusland met opvallend meer geld dan daarvoor.

Sergej Doebinski.Beeld ANP Handouts

Oleg Poelatov

Verdachte. Bijnaam: Gyurza (adder)

De voormalige Russische legerofficier Oleg Poelatov (1966) was commandant in het leger van de DNR. Stond hiërarchisch onder Igor Girkin en Sergej Doebinski.

Uit tapgesprekken zou blijken dat Poelatov op de dag van MH17 precies wist waar de Bukraketinstallatie gepositioneerd was. Na de aanslag zou hij naar de rampplek zijn gereden. In een bericht op sociale media beweerde Poelatov de zwarte doos van de neergehaalde Boeing te hebben veiliggesteld.

Poelatov wordt in het proces verdedigd door de Russische advocate Elena Kutina en de Nederlandse advocaten Boudewijn van Eijck en Sabine ten Doesschate.

Oleg Poelatov.Beeld ANP Handouts

Leonid Chartsjenko

Verdachte

Bijnaam: Krot (mol)

Van de vier verdachten is Leonid Chartsjenko (1972) een buitenbeentje. Niet alleen is de in Oekraïne geboren Chartsjenko de enige niet-Rus van het gezelschap, hij mist voor zover bekend ook elke militaire achtergrond.

Chartsjenko hield zich bezig met handel in wapens en gestolen auto’s, zo wordt beweerd. Toch leidde hij volgens onderzoekscollectief Bellingcat een inlichtingencommando. Chartsjenko zou betrokken zijn geweest bij het vervoer van de Bukraket en bewaakte volgens een afgeluisterd telefoongesprek op de dag van de MH17-ramp de lanceerlocatie. Ook wist hij te melden dat de Buk veilig was teruggekeerd naar Rusland.

Leonid Chartsjenko.Beeld ANP Handouts
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden