Recensie: Timothy W. Ryback - Hitlers privébibliotheek

Don Quichot, Robinson Crusoe, De negerhut van oom Tom en Gullivers reizen rekende hij tot de belangrijkste werken van de wereldliteratuur. Met een pot thee in een leunstoel las hij elke nacht een boek en overal waar Hitler domicilie hield legde hij een verzameling boeken aan. Bestudeer de bibliotheek van een mens en je kunt zijn persoonlijkheid uittekenen. Onder dat motto schreef de Amerikaanse historicus Timothy W. Ryback een intrigerende studie over de boekencollectie van Adolf Hitler.

Van de zestienduizend boeken die Hitler bezat, zijn er twaalfhonderd in de Library of Congress in Washington terechtgekomen. Met enige regelmaat komt nog een boek uit de bibliotheek van Hitler boven water, meestal uit de nalatenschap van Amerikaanse soldaten die als souvenir een boek meenamen uit de bunker waar Hitler op 30 april 1945 zelfmoord had gepleegd. Hitler had niet alleen fraaie collecties op zijn werkplekken, maar ook in zijn woningen in München en Berlijn en op de Obersalzberg bij Berchtesgaden.

In 2001 stelden Philipp Gassert en Daniel Mattern met The Hitler library; A bibliography de tot dusver best beargumenteerde lijst samen van boeken die Hitler in zijn bezit had. Ryback heeft nu iets anders gedaan. In weerwil van wat de titel van zijn boek suggereert, heeft hij geen moeite gedaan de lijst aan te vullen, maar probeert hij te achterhalen wat Hitler nu echt gelezen heeft en welke boeken sporen hebben nagelaten in zijn denkbeelden. Op die manier kom je al gauw op de vraag: wie heeft hem beïnvloed bij het schrijven van Mein Kampf? Er was natuurlijk Henry Fords boek The international Jew: the world's foremost problem. Brievenuitgaven en biografieën van Frederik de Grote waren favoriet en de geschriften van de Pruisische generaal Carl von Clausewitz, beroemd om zijn uitspraak dat oorlog de voortzetting van politiek is met andere middelen.

Zoals bekend was Hitler tijdens de Eerste Wereldoorlog in België gestationeerd. Ryback vond boeken van Hitler waar het zand van de loopgraven nog in zat, en in één boek vond hij zelfs een zwarte snorhaar.

De boekenkast van Hitler bevatte memoires van frontstrijders uit de Eerste Wereldoorlog, maar ook het in prachtig leer gebonden originele logboek van Hitlers eigen regiment. De latere nazi (die volgens sommigen ook nu niet zo genoemd mag worden) Ernst Jünger stuurde zijn boek over de Eerste Wereldoorlog vol verheerlijking van oorlogsgeweld, Der kampf als inneres Erlebnis, naar Hitler, met opdracht: 'Aan de nationale leider Adolf Hitler.'

Boeken zijn om te lezen, maar dienen evenzeer indruk te maken. Zo ook bij Hitler. Aan het begin van de jaren twintig woedde een richtingenstrijd onder de nationaalsocialisten, tussen de niet academisch gevormde Hitler en de wetenschapper Otto Dickel. Die laatste had een heus boek geschreven en Hitler slechts een handvol artikelen voor Völkischer Beobachter. Hitler won de machtsstrijd binnen de partij en om ervoor te zorgen dat hij niet weer door zo'n bolleboos in gevaar zou komen, nam hij de rol op zich van intellectueel leidsman en liet hij op de achterkant van de partijlidmaatschapskaarten een lijstje boeken drukken die elke nazi gelezen moest hebben. Daar stonden alleen al zes boeken bij van Alfred Rosenberg, waaronder Die Spur der Juden im Wandel der Zeiten. Toen hij twee jaar later Mein Kampf schreef, was hij nog niet klaar met Dickel. Zijn naam werd niet genoemd, maar bij zijn tirade tegen 'de intellectueel' die denkt dat hij 'geschoold' is, maar in feite 'steeds verder van de wereld verwijderd raakt', had hij Dickel in gedachten.

Ryback vond in de Amerikaanse archieven ook een 324 pagina's tellend typoscript van Hitler, een vervolg op Mein Kampf dat nooit gepubliceerd is. Houden zo, is de conclusie als je leest wat Ryback er zoal over schrijft. Ryback geeft voorbeelden van boeken waar Hitler vrijelijk uit geput heeft voor dit vervolg. Zoals de stukgelezen uitgave van Das dritte Reich van Arthur Moeller, waaruit hij zijn slogan haalde om de nazibeweging te karakteriseren.

Misschien wel de meeste invloed op Hitlers denken hadden de avonturenverhalen van Karl May. Hij had goede nota genomen van de tactische vaardigheden van Winnetou, de indiaan die sluwheid en verrassing combineerde om zijn tegenstanders te slim af te zijn. Hij liet zelfs een velduitgave maken van één van Mays boeken, voor de kameraden aan het front.

De ultieme bron van kennis voor de autodidact is een nogal voor de hand liggende: de encyclopedie. Middenin vergaderingen of tijdens etentjes beende Hitler vaak naar zijn bibliotheek om de in leer gebonden luxe-uitgave van de Grosse Brockhaus Enzyklopädie te raadplegen. Op foto's is te zien dat hij ook in het bezit was van Meyers Enzyklopädie.

Ryback heeft goed nagedacht over de manier waarop hij zich van de souvenirjagers op de parafernalia van een massamoordenaar kon onderscheiden. Hij is niet bewonderend of plichtmatig veroordelend. Ryback maakt duidelijk dat Hitler ondanks zijn boekenverzameling en ijverige lezen een sjaggeraar was, die de namen van de door hem bewonderde auteurs vaak niet eens correct spelde.

Ryback onthult dat er een levendige uitwisseling is van boeken en documenten van Hitler. Amerikaanse, Russische en Franse soldaten die brieven en boeken mee naar huis namen, voormalige huishoudsters die zijn paspoort, wapenvergunning en foto's op beurzen aanboden, geheime diensten die andere persoonlijke papieren in hun archieven opborgen en zo meer. Ryback had zelf ook een boek uit de bibliotheek van Hitler in zijn kast staan. Hij voelde zich er niet prettig bij en schonk het daarom aan een museum in Berchtesgaden. (HANS RENDERS)

Timothy W. Ryback - Hitlers privébibliotheek
Balans, 19,90

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden