Plus

'Raadsleden sliepen bij miljoenenorder van metro's'

De Amsterdamse gemeenteraad zat te slapen toen Eric Wiebes in 2012 als wethouder de aanzet gaf voor een miljoenenorder voor metrovoertuigen. Op de valreep laat zijn opvolger nu onderzoeken of die bestelling wel verstandig is.

Een 116 meter lange metro in Zuidoost. Voortaan zouden alleen nog metro's van zestig meter moeten worden bijbesteldBeeld Rowin Ubink

Identieke voertuigen op het hele metronetwerk. Dat was jarenlang het uitgangspunt van de Amsterdamse politiek. In plaats van voertuigen van verschillende makelij en omvang streefde men sinds deze eeuw een 'familieconcept' na. Identieke treinen leveren forse besparingen op bij aanschaf, gebruik en onderhoud, was de gedachte.

Vanaf 2008 is er meer dan driehonderd miljoen euro aan uitgegeven. En eind dit jaar staat de bestelling van een dertigtal metrovoertuigen gepland, ter waarde van zo'n tweehonderd miljoen. Of volgt uitstel door twijfels over het inmiddels gewijzigde uitgangspunt?

Efficiënter openbaar vervoer
Terug naar 2008, als bepaald wordt dat nieuwe metrovoertuigen 116 meter lang kunnen zijn - veel langer dan de voertuigen op de Oostlijn en Ringlijn. Dat leidt in 2010 tot de bestelling van 23 metrotreinen van 116 meter plus een optie voor nog eens twaalf van zulke treinen voor de Noord/Zuidlijn.

Eind 2012 worden de plannen gewijzigd. Initiator is Eric Wiebes, van 2010 tot 2014 wethouder van Verkeer. De huidige staatssecretaris van Financiën, die geldt als razend intelligente whizzkid, laat in 2012 een studie verrichten naar een efficiënter openbaar vervoer.

Daaruit concludeert hij dat het beter is frequenter te rijden met kortere metrostellen, in plaats van met lange metro's een paar keer per uur. De optie om twaalf lange metrostellen te bestellen bovenop de eerder gekochte 23, gebruikt hij maar ten dele. Er komen vijf lange voertuigen bij. Daarmee is de Noord/Zuidlijn afdoende bediend, aldus Wiebes.

Koerswijziging
Hij gelast nog een koerswijziging: voortaan bestelt Amsterdam alleen kort metromaterieel van circa zestig meter, bestemd voor de bestaande metrolijnen. In Het Parool van 21 november 2012 noemt hij de eerdere keuze voor lange metro's een verkeerde.

"Een metro die twee keer zo lang is, kost ook twee keer zo veel. In aanschaf, in onderhoud én in energieverbruik." Met tientallen kortere treinen kan beter worden ingespeeld op het reizigersaanbod, is het idee.

De GVB-leiding steunt Wiebes. Binnen het vervoersbedrijf klinkt wel gemor, vertellen ingewijden die anoniem willen blijven. Ze wijzen erop dat Amsterdam afwijkt van de mondiale trend. In wereldsteden zijn metro's al gauw 150 meter lang. Kortere treinen zijn in aanschaf doorgaans duurder.

Het onderzoek dat Wiebes' wens onderbouwt, zou geen rekening houden met bijkomende kosten, zoals extra personeelsinzet. Ook zetten critici vraagtekens bij de grotere flexibiliteit, omdat het (ont)koppelen van metrostellen tijdrovend is.

Grotere kans op storingen
Ze betwisten de mogelijkheden om frequenter te rijden en waarschuwen voor hogere onderhoudskosten omdat de werkplaats is ingericht op treinen van circa 120 meter lang.

Daar komt bij dat inzet van verschillende typen treinen de toch al vertraagde introductie kan bemoeilijken van een nieuw beveiligingssysteem. En met afwijkende metrovoertuigen is er grotere kans op storingen.

Achteraf is ook D66-raadslid Bart Vink kritisch over de studie naar kortere metrostellen die Wiebes liet doen: "Het heeft er alle schijn van dat is toegeredeneerd naar Wiebes' wens."

Op aandrang van onder anderen Vink stemde Wiebes' opvolger Pieter Litjens vorige maand in met een second opinion naar het nut van kortere metrovoertuigen, die begin december klaar moet zijn. Meteen daarna zou de aanbesteding van een dertigtal nieuwe metro's moeten starten.

Lange metro's of korte?

200 miljoen euro. Er gaan dagen voorbij dat de gemeenteraad van Amsterdam zich druk maakt over minder geld. Maar in dit geval staat de raad vrijwel buitenspel en voltrekt de besluitvorming zich elders.

Het geld voor vernieuwing van het metromaterieel komt van het rijk, dat het doorsluist naar de Stadsregio. Dit samenwerkingsverband van Amsterdam met buurgemeenten is vooral gericht op verkeerskwesties die de gemeentegrenzen overstijgen.

Welwillendheid
Het dagelijks bestuur van de Stadsregio (de burgemeesters van Amsterdam en Purmerend plus vier wethouders) heeft veel ruimte voor besluiten waar meestal geen haan naar kraait. De gemeenteraad heeft er formeel niets over te zeggen. Het is in feite aan de welwillendheid van het stadsbestuur te danken, dat de raad van tijd tot tijd wordt geïnformeerd over het metrodossier.

Tijdens het wethouderschap van Eric Wiebes (2010-2014) letten raadsleden niet op als hij tornt aan het beleid, gericht op de aanschaf van metrovoertuigen van 116 meter, veel langer dan de bestaande treinen.

Met het bestuur van de Stadsregio bepaalt Wiebes eind 2012 dat alleen nog kortere voertuigen worden gekocht, van zestig meter. In de reguliere stroom berichten aan gemeenteraadsleden meldt de Stadsregio dat zo 'een gemengde materieelvloot (mix van lang en halflang)' moet ontstaan. In Het Parool van 21 november 2012 bevestigt Wiebes de keuze voor kortere metro's.

Een besluit?
Daarop reageert geen enkel raadslid. Pas maanden later stelt de eenmansfractie van Trots op Amsterdam vragen. Bij de beantwoording, in april 2013, zwakt Wiebes de ommezwaai af. Er is geen besluit, alleen 'een studie naar een mogelijke bestelling van kortere voertuigen'.

Dit staat op gespannen voet met het uitgangspunt dat Wiebes vijf maanden eerder in de Stadsregio heeft geformuleerd: iedere nieuwe metrobestelling is gericht op 'halflang materieel'. Dat duidt wel degelijk op een besluit om voortaan kortere metro's te kopen.

Ex-wethouder Eric WiebesBeeld anp

Maar een voortgangsrapportage over de Noord/Zuidlijn die in april 2014 naar de gemeenteraad gaat, laat nadrukkelijk de mogelijkheid open lange metro's bij te bestellen. Dat suggereert dat er nog geen definitieve keuze is.

Second opinion
Mei 2014 (Wiebes is dan al staatssecretaris) meldt Maarten van Poelgeest als waarnemend wethouder Verkeer via de Stadsregio dat nadere studie is verricht naar kortere metrovoertuigen, die Wiebes' voorkeur daarvoor onderschrijft. Ook nu blijkt hoe slecht raadsleden de berichten van de Stadsregio lezen, want weer blijft de Amsterdamse politiek stil.

In september 2014 krijgen raadsleden een powerpointpresentatie waarin het advies om kortere metro's te kopen langskomt. Twee maanden daarna bevestigt de huidige verkeerswethouder Pieter Litjens in twee raadsbrieven dat nieuwe metrostellen slechts zestig meter lang zullen zijn.

Ook nu maakt niemand daar een punt van. Dat gebeurt pas najaar 2016, als eindelijk tot raadsleden doordringt dat Wiebes het roer heeft omgegooid. Dan stellen ze de wijsheid daarvan ter discussie. Daarop stemt wethouder Litjens in met een second opinion, die over een paar weken klaar moet zijn.

'Besluit is nooit expliciet aan de raad voorgelegd'

Mede op aandrang van D66-raadslid Bart Vink heeft wethouder Litjens een second opinion gelast over de bestelling van een dertigtal metrostellen die veel korter zijn dan de 116 meter lange voertuigen waar eerder voor was gekozen.

Vink: "Je kunt je afvragen of de raad oplette toen de keuze voor kortere metro's werd gemeld. Maar de raad is nooit expliciet gevraagd daarvoor te kiezen, wat volgens mij had gemoeten nu het een koerswijziging betrof waarmee veel geld is gemoeid."

Vink heeft vraagtekens bij de studie, die stelt dat kortere metro's efficiënter zijn. "Je moet de varianten en cijfers op een rij zetten alvorens te kiezen. Dat is niet gebeurd."

Veel storingen
"Als de halflange metro's er komen, rijdt het GVB continu met gekoppelde treinstellen van in totaal 120 meter lang. Hoogstens in de weekenden wordt ontkoppeld, als er geen woon-werkverkeer is. Daarmee ontvalt in mijn ogen de basis onder kortere metro's. Bovendien is de drukte explosief gegroeid. Kan je in het weekend wel ontkoppelen?"

Ook het afstappen van een identiek, lang type treinen stemt Vink kritisch. "Het netwerk is verknoopt. Storing op een lijn raakt het hele net. En aan de Amstelveenlijn zie je wat gebeurt met afwijkende treinen: veel storingen."

Ook vervoersdeskundige Guido Bruggeman waarschuwt voor de introductie van een ander type trein van een andere leverancier. "Uniform materieel kan de kosten sterk reduceren. Maar kortere metro's kunnen een zinvolle aanvulling zijn."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden