Plus

Prinsjesdag 2018: Gaskraan dicht, een centenkwestie

Het kabinet presenteert op Prinsjesdag weer een koffer(tje) vol beloftes en voorspellingen. Maar achter alle mooie cijfers zit vaak een andere werkelijkheid. Vandaag deel 1 in van de serie: De cijfergoochelaars van Rutte III.

Minister Wiebes tijdens een debat in de Tweede Kamer Beeld anp

Wat niemand zag aankomen, gebeurde op 29 maart dit jaar. Minister Eric Wiebes kondigde met veel bombarie aan dat de gaskraan in Groningen stapsgewijs dichtgaat.

Komend jaar wordt nog zo'n 19 miljard kuub gas uit de Groningse bodem gepompt, in 2030 moet dat naar nul. "Ik heb voor de Groningers gevochten," sprak Wiebes heroïsch. "Dit is niet een dag voor de financiën, maar voor de veiligheid."

Stomheid
In het hele land klonk gejuich. Want eindelijk nam het kabinet een besluit waarmee aan de ellendige aardbevingen een einde komt. Groningen trilde nog na van de klap bij Zeerijp, op 8 januari. Die beving - met een kracht van 3,4 op de schaal van Richter - leidde tot ruim vijfduizend schademeldingen.

Er was ook verbazing over het besluit van Wiebes. Want hoe is het mogelijk dat we nu opeens wél van het Groningse gas af kunnen?

In bijna zes decennia raakte Nederland verslaafd: het gas leverde de schatkist zo'n 280 miljard euro op. Huishoudens en grote bedrijven werden massaal aangesloten op het relatief goedkope gas.

"Ik was met stomheid geslagen," zegt PvdA-Kamerlid Henk Nijboer. Hij was lid van de coalitie met VVD en PvdA (2012-2017). Toenmalig VVD-minister Henk Kamp hamerde er voortdurend op dat de gaskraan niet dicht kón. "Hij zei dat de winning op een bepaald minimum moest blijven, omdat anders het licht uit zou gaan en bedrijven failliet zouden gaan."

De PvdA'er bezweert dat zijn partij forse druk op Kamp uitoefende om de gaskraan zo dicht mogelijk te krijgen. "Nu blijkt dat hij ons al die tijd voor de gek heeft gehouden. Zijn verhalen klopten niet, over leveringszekerheid en exportcontracten waar we écht niet onderuit konden. Hij heeft de Kamer verkeerd geïnformeerd."

Importeren
Kamps opvolger Wiebes meldt vijf maanden na zijn aantreden dat het toch kan. De exportcontracten blijken onderhandelbaar en door gas te importeren - en in een nieuw te bouwen stikstoffabriek geschikt te maken voor Nederlandse gasfornuizen en cv-ketels - gaat het licht niet uit en gaan bedrijven niet failliet.

Dat het nu ineens wel kan, is niet alleen goedertierenheid van Wiebes, die zich opwerpt als 'de redder van Groningen'. De gasbaten - de winst voor het Rijk - lopen hard terug: van 14,6 miljard euro in 2012 naar ruim 2 miljard euro in 2017.

Terwijl de kosten voor de gaswinning de laatste tijd wel fors stijgen. Want door de aardbevingen zijn duizenden huizen beschadigd en moeten woningen worden verstevigd en soms zelfs gesloopt.

Conclusies
In feite zag Wiebes in dat de versterking onbetaalbaar dreigde te worden, zegt Herman Bröring, hoogleraar bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. "Het werd ongelofelijk duur. De versterking van gebouwen zou veel meer kosten dan de afhandeling van schades. Alle inspecties van huizen, ook onder de grond, het renoveren of slopen en herbouwen: dit probleem werd onhanteerbaar."

De geschatte kosten van de versterkingsoperatie lopen uiteen van 8 miljard tot 30 miljard euro. Het meest alarmerende rapport is van ingenieursbureau Van Rossum, dat in 2015 een inschatting maakte van de veiligheid van alle panden in het aardbevingsgebied.

De conclusies: het zou bijna dertig jaar kosten om ruim 100.000 panden te versterken. Een appartement verstevigen kost 150.000 euro, een woonhuis 200.000 euro. Totale kosten: zo'n 30 miljard euro.

Hoewel die berekeningen later door anderen naar beneden zijn bijgesteld, staat vast dat de versterkingsoperatie duur en onzeker zou zijn. En mogelijk kostbaarder dan ooit nog met de gasbel kon worden verdiend.

"Dit is een centenkwestie," zegt hoogleraar Bröring. "Het besluit om de gaskraan dicht te draaien, is vooral ingegeven door een afweging van kosten en baten. Dit rekenplaatje zal men angstvallig geheim willen houden."

Geruchten
Als de gaskraan in 2030 is gesloten, blijft zo'n 450 miljard kuub gas - met een waarde van zo'n 70 miljard euro - achter in de Groningse bodem. Een flink bedrag, maar het is de vraag of het ooit de bedoeling was om het Groninger veld helemaal leeg te pompen.

"Het is duidelijk dat met het omlaag brengen van de gaswinning de rendabiliteit van het Groninger veld sterk daalt," zegt André Faaij, hoogleraar energiesysteemanalyse in Groningen. "Je hebt namelijk een hoeveelheid vaste kosten, die je uitsmeert over steeds minder gas."

Faaij kent de geruchten dat Shell en Exxon hun interesse in het Groninger veld zouden verliezen als de jaarlijkse opbrengst onder de 20 miljard kuub was gezakt. Dan zou het voor de oliemaatschappijen niet meer lucratief zijn om door te gaan.

"Of dit echt zo is, weet ik niet," zegt Faaij. |Die informatie wordt niet openbaar gemaakt."

Feit is dat de versterkingsoperatie sinds het besluit van Wiebes in een ander daglicht staat. Nu de gaskraan dichtgaat, hoeven volgens het kabinet minder huizen te worden verstevigd. Van de tienduizenden gebouwen waarover werd gesproken, blijven er 1500 over. "Een enorme besparing," zegt Faaij. Dat terwijl veel Groningers zich afvragen of dit wel voldoende is.

Schadeclaim
Op Prinsjesdag wordt bekend hoe veel het kabinet uittrekt om de huizen te verstevigen. Ook is naar geld gezocht om een teruggang in de gasbaten op te vangen.

Die teruggang is deels het gevolg van de deal die Wiebes in juni sloot met Shell en Exxon. De oliemaatschappijen, verenigd in de NAM, kregen de afgelopen decennia 10 procent van de winst, maar dat is nu verhoogd naar 27 procent. Ook hoeven Shell en Exxon niet langer 36 procent van de kosten - voor onder meer schade en versterking - te betalen, maar 27 procent.

Noodzakelijk, vindt Wiebes, omdat Shell en Exxon een hoop geld mislopen door het besluit de gaskraan dicht te draaien. Daarvoor kunnen ze een fikse schadeclaim eisen.

Minister Wopke Hoekstra van Financiën zei letterlijk: "Wat is positief? Dat de oliemaatschappijen afzien van de claim van 70 miljard." Die uitspraak geeft een vals beeld: Shell en Exxon hadden immers recht op 10 procent van die 70 miljard: 7 miljard euro dus.

Door de nieuwe verdeelsleutel loopt de schatkist de komende drie jaar 1,5 miljard euro aan gasbaten mis. Tot 2030 loopt dat verder op. De economie trekt aan, daarom kan het kabinet zich dit veroorloven.

"Wiebes heeft zich óók gerealiseerd dat Nederland fors achterloopt met het overstappen naar vormen van duurzame energie," zegt hoogleraar Faaij. "Daardoor mist ons land economische kansen. Door te stoppen met het Groningse gas, dwingt hij ons hier meer werk van te maken. Een hefboom, waardoor op den duur weer geld in het laatje kan worden gebracht."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden