Poëzie als levenselixer

Michael Defuster & Erik Somers (samenstelling): Gisèle en haar onderduikers
Castrum peregrini Press, 25,50 euro

Ze is in 1912 geboren, was bevriend met E. du Perron, schildert al bijna zeventig jaar in modernistische stijl en was ooit getrouwd met de Amsterdamse burgemeester A.E. d'Ailly. Gisèle Waterschoot van der Gracht leidt een ongelooflijk rijk en spannend leven. Dat komt niet alleen doordat ze in de Verenigde Staten, Frankrijk en Oostenrijk heeft geleefd en gewerkt, maar ook doordat ze ook onder de moeilijkste omstandigheden het heft in eigen handen heeft genomen.

In het onlangs verschenen boek Gisèle en haar onderduikers staat een mooi staaltje van de onverschrokkenheid die Waterschoot van der Gracht kenmerkt. Een maand na de bezetting in mei 1940 van Nederland zocht Waterschoot van der Gracht - die toen in Limburg bij een groepje kunstenaars woonde - een pied-à-terre in Amsterdam. Ze liep met de dichter Adriaan Roland Holst over de Herengracht, toen ze een mooi pand zag waarvan de derde etage te huur was. Tot op heden woont ze op Herengracht 401.

Al snel werd het huis een centrum van naar Nederland gevluchte Duitsers. Sommigen van hen waren gedwongen onder te duiken. Dankzij een paar bouwkundige ingrepen konden boven en achter het appartement van Waterschoot van der Gracht een paar onderduikers worden verstopt. Haar bovenburen Guido en Miep Teunissen werkten mee aan een vernuftige constructie, waardoor een onderduiker via een kruipruimte in het huis van de buren en de liftschacht op de derde verdieping van adres kon wisselen en in geval van nood zich kon verstoppen. Via een luchtgat werden maaltijden en boeken aangenomen.

Er kwamen steeds meer onderduikers, het hele pand was erop ingericht. En zelfs de inboedel. Zo was uit een elektrische piano de motor gesloopt, opdat iemand er met opgetrokken knieën in kon zitten als de Grüne Polizei weer eens voor de deur stond.

Maar Waterschoot van der Gracht deed meer dan mensen helpen met onderduiken. Toen een vriend opgepakt was en in kamp Amersfoort opgesloten zat, wist ze van SD-chef Willi Lages een verklaring los te peuteren die haar het recht gaf die vriend te bezoeken. In Amersfoort bleek de verklaring bij de kampcommandant, de beruchte Joseph Kotälla, geen indruk te maken. Pas toen Waterschoot van der Gracht hem er met cognac en sigaretten van overtuigde dat zij de vriendin van Lages was, mocht ze naar binnen.

Het onwerkelijke aan deze onderduikverhalen is het wijsgerige idealisme dat ondanks of misschien dankzij de barre werkelijkheid almaar groeide. Er werd door Waterschoot van der Gracht en haar onderduikers studie gemaakt van Nietzsche, voorgelezen uit Kaváfis, vertaald uit de oude Grieken en de jongeren leerden van de ouderen de finesses van de stelling van Pythagoras. Niet alleen de fysieke overleving van de oorlog stond op het spel, nee hier probeerde een Duitse enclave in Nederland de Europese cultuur hoog te houden. De Duitse cultuur, onder Duitse bezetting, werd door deze veelal Duitse emigranten eer bewezen.

Ook nu nog is dat het streven van de stichting die in Herengracht 401 gevestigd is. Onder de woon- en werkvertrekken van Waterschoot van der Gracht zit de Stichting Castrum Peregrini. Door het uitgeven van een tijdschrift, herdenkingsboeken en kunstcatalogi houdt de stichting de herinnering levend aan de vele Duitse, veelal Joodse immigranten die onder de artistieke bezieling van schilderes en glazenierster Waterschoot van der Gracht hebben gestaan. Velen van hen hebben de oorlog overleefd, maar lang niet allen.

Wie er het fijne van wil weten kan terecht bij het nu vertaalde boek Untergetaucht unter Freunden. Ein Bericht 1942-1945 Amsterdam. (HANS RENDERS)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden