Plus

Piemels zijn ­terugkerend thema bij Helen Verhoeven

Helen Verhoeven Beeld Jitske Schols

Kunstprijswinnaar Helen Verhoeven (44) exposeert vanaf donderdag in de Hermitage met Schamerkat. Piemels zijn een ­terugkerend thema in haar zeer diverse werk. 'Ik heb goed naar de collecties van de Hermitage gekeken.'

Toen Helen Verhoeven vorig jaar juni hoorde dat ze de ABN Amro Kunstprijs had gewonnen, en dat daar een tentoonstelling in de Hermitage aan vast zat, informeerde ze direct wat er tegelijkertijd in het museum te zien zou zijn. Dat bleek de jubileumtentoonstelling De schatkamer! te zijn, met topstukken uit de collecties van de Hermitage in Sint-Petersburg.

De meesterwerken uit diverse stromingen en culturen, afkomstig uit de vroegste prehistorie tot en met de 21ste eeuw, inspireerden Verhoeven tot het maken van een eigen, zeer diverse microverzameling bestaande uit grote en kleine schilderijen, glas-in-loodwerken, neonkunst, textiel, keramiek, stop-motionfilm en sculpturen.

"Zoals je De schatkamer! kunt zien als een dwarsdoorsnede van de complete geschiedenis van de mensheid, zo kun je mijn tentoonstelling zien als een collectie van een groot deel van mijn eigen leven."

De titel van uw tentoonstelling is Schamerkat, een verhaspeling van schatkamer. Hoe dat zo?
"De titel van de jubileumtentoonstelling was eerst Eternal Beauty; later veranderde dat in Schamerkat - ik bedoel Schatkamer, sorry, precies op deze manier ben ik op de titel van mijn eigen tentoonstelling gekomen. Toen ik het met mijn zus had over de insteek van mijn tentoonstelling en De schatkamer! versprak ik me net zo. En daarmee had ik direct het antwoord op mijn vragen: mijn tentoonstelling is niet hetzelfde als de verzameling van de Hermitage, ik doe er wat anders mee. Die verdraaiing gaf me de vrijheid om alles ondersteboven te gooien: het speelse van zo'n woord dat niets betekent, gaf me de vrijheid die ik nodig had."

"'Schamer' roept bovendien associaties op met schaamte en schemer en de donkere kant van het bestaan, en dat past ook bij mijn werk. Via de titel wijs ik op de keerzijde van de verzamelingen, zoals decadentie en hebberigheid. En ook op de keerzijde van universele thema's als macht, vrouwelijkheid, geboorte en relaties, die ik in mijn werken aanstip."

U toont veel meer dan alleen schilderijen.
"Ik heb dingen gerealiseerd die al twintig jaar achterin mijn hoofd zaten, waarvan ik al die tijd heb gedacht: dat maak ik niet, dat past niet bij mijn oeuvre. Maar opeens dacht ik: nu kan alles!"

"Het was heel prettig om gewoon te doen waar ik zin in had, zonder te begrijpen of te kunnen zeggen waarom het een bij het ander paste. Al wist ik niet altijd meteen waar het heen ging, ik had het vertrouwen dat het allemaal onderdeel was van een en hetzelfde geheel. Het komt tenslotte allemaal uit mijn hoofd. Ik hoop dat de museum­bezoeker wordt uitgedaagd om de verbanden tussen de verschillende werken te ontdekken."

Ik zie opvallend veel piemels. Zo is er de Griekse vruchtbaarheidsgod Priapos, die zijn penis weegt. Maar er zijn ook piemels in glas-in-lood. Getatoeëerde piemels op geschilderde mannen- en vrouwenlichamen, geborduurde piemels op kinderonderbroekjes...
"Die geborduurde onderbroekjes zijn ook iets van lang geleden. Ik werkte in een abortuskliniek in San Francisco, waar een piepjong meisje voor een abortus kwam. Zij had een enorme, huisgemaakte tatoeage van een piemel op haar buik. Doodeng, dat beeld is me altijd bijgebleven."

Verhoeven kijkt om zich heen en zegt dan: "Tja, die piemels. In Butan hebben ze op sommige plekken grote piemels naast de voordeur geschilderd. Ik weet niet meer of dat nu is om het kwade buiten te houden of dat het voor vruchtbaarheid staat. Of allebei. Toen ik op internet aan het zoeken was naar getatoeëerde piemels, ontdekte ik dat er best veel mannen zijn die naast hun piemel een grote piemel op hun bovenbeen hebben laten tatoeëren. Dat heb ik ook gebruikt op een aantal schilderijen."

Ze lacht. "Maar mensen moeten niet denken dat er alleen maar piemels te zien zijn, er zijn ook andere dingen die terugkomen in de show." Verhoeven wijst naar een ander doek. "Een banaan bijvoorbeeld. En een vulkaan."

Er liggen ook gekleide piemels in een vitrinekast...
"Ik heb goed naar de collecties van de Hermitage gekeken en me in sommige gevallen letterlijk op bepaalde werken gebaseerd. Die uitgestalde piemels kun je zien als mijn versie van de 25.000 jaar oude kalkstenen Venus van Kostjonki, een vruchtbaarheidssymbool dat aan het begin van de tentoonstelling De schatkamer! staat. Ik had ze gebruikt voor mijn animatiefilmpje en heb ze daarna in de oven gedaan. Een aantal is geëxplodeerd, andere heb ik versierd met kralen, steentjes en diamanten."

Slips for Grace (2019). Beeld Helen Verhoeven

In Verhoevens surrealistische, nog geen drie minuten durende stop-motionfilmpje verdwijnt een bataljon gekleide piemels in de vagina van een vrouw die languit, in een luchtig jurkje op een sofa ligt. Vervolgens braakt ze worstjes. Op de geluidsband klinkt nerveuze vioolmuziek van Dmitri Sjostakovitsj. "Het is mijn eerste filmpje ooit. Het idee had ik twintig jaar geleden al toen ik naar die muziek luisterde. Het deed me denken aan die klassieke nachtmerrieschilderijen, waarin monsters bovenop een slapende vrouw zijn geklommen. Het is ook een vermenging van fantasieën en persoonlijke ervaringen rondom seksualiteit, mijn kinderwens en zwangerschap."

Die hersenen van u maken vreemde kronkels.
Ze lacht: "Als je goed luistert, zit het erin. Echt! Die piemeldroom had ik toen al, het worstjes kotsen is er later bijgekomen. De hoofdrol wordt gespeeld door Libby, aan wie ik een paar jaar geleden een complete show heb gewijd bij mijn Amsterdamse galerie Stigter van Doesburg. Zij werkt in een café om de hoek van mijn huis in Berlijn en heeft een sterke aantrekkingskracht; er zwermt altijd een enorme groep mannen en vrouwen om haar heen omdat ze zo sociaal en leuk is. Libby is mijn muze; ze heeft ook model gestaan voor Vrouwe Justitia in mijn schilderij voor de Hoge Raad."

Was het leuk om een film te maken?
"Een film maken is lastiger dan schilderen, want je moet allemaal mensen op hetzelfde moment beschikbaar hebben. Ik wilde mijn filmpje maken met een groep vrouwelijke kunstenaars uit Berlijn, maar toen geen enkele ­vriendin reageerde, heb ik allemaal mannen moeten inschakelen. Voor elke foto moest elke piemel in een nieuwe positie worden gezet; toen lag Libby daar, met al die mannen over haar heen."

Uw vader, filmmaker Paul Verhoeven, zal trots op u zijn.
"Hij moest in elk geval lachen. Hij vond het soms wel een beetje overbelicht, maar ik vind dat ingeflitste licht juist heel mooi. In mijn schilderijen speel ik daar ook mee."

Licht is inderdaad ook een opvallend aspect in de tentoonstelling. Achter een schilderij hebt u een lampje geplaatst, de lampjes op de pilaren zijn van uw hand, en er hangt ook een opvallend neonwerk van een zon.
"Mijn zoon is vierenhalf en gaat steeds figuratiever tekenen. Als hij een zon tekent, ziet het er precies hetzelfde uit als een spinnetje. Dat vind ik een mooi gegeven: dat zoiets groots als een zon dezelfde vorm heeft als zoiets kleins als een spin. Maar dat wit dat alle kanten opschiet, is ook een verwijzing naar de manier waarop ik in mijn schilderijen met licht omga. Je ziet die strepen ook terug in het schilderij met die plassende oermannen; de witte strepen in dat werk zijn een soort echo van het lichtwerk."

Devil's Dinner (2019). `De tafel van mijn schoonouders stond model. De titel heeft niks met hen te maken.` Beeld Helen Verhoeven

U hebt de ramen in de gang afgedekt met zes enorme schilderijen.
"Ik was net klaar met mijn werk voor het Bonnefanten­museum en best moe, dus ik dacht: ik ga het rustig aan doen en alleen maar werken als de kinderen op de opvang zijn. Maar als je dan de geest krijgt, wordt het toch steeds meer en steeds groter."
Ze wijst op een van de grote schilderijen. "Dit is gebaseerd op de bevalling van een vriendin waar ik een jaar of tien geleden bij was. Dat was een extreem moment: nadat de baby was geboren, zat ze heel gepassioneerd te zoenen met haar man, terwijl ik nog foto's zat te maken tussen haar benen van de placenta die eruit aan het vallen was. Het cameraschijfje is kapotgegaan, dus ik was de foto kwijt, maar het beeld is altijd blijven hangen."

"Rond die tijd las ik over een orang-oetan die werd gebruikt als prostituee; ze was geschoren zodat ze er vrouwelijker uitzag, en aan een bed vastgebonden - echt afschuwelijk. Dat beeld zat ook nog in mijn hoofd, en die twee zijn een soort samengekomen in dit schilderij."

Wat vindt die vriendin daarvan?
"Dat heb ik nog niet verteld."

Schamerkat van Helen Verhoeven is tot en met 5 januari 2020 ­te zien in de Hermitage Amsterdam. Bij de tentoonstelling is een door Irma Boom vormgegeven publicatie verschenen met twee gedichten van Maria Barnas en een uitneembare, gesigneerde editie van Verhoeven.

In Circl.ART, de kunstprojectruimte van de ABN Amro op de Zuid­as, is tot en met 23 mei een tweede presentatie van Verhoeven te zien met ouder werk, getiteld Eleven Women.

Filmstill uit Dreamer (2019). Beeld Helen Verhoeven

Helen Verhoeven

Op haar twaalfde verhuisde Helen Verhoeven (Leiden, 1974) naar de Verenigde Staten, omdat haar vader, filmmaker Paul Verhoeven, zijn geluk in Hollywood ging ­beproeven. Ze volgde kunstopleidingen in San Francisco, New York en Amsterdam en woont nu in Berlijn.

Haar werk is opgenomen in de collecties van het Stedelijk Museum, het Bonnefantenmuseum, en de Saatchi Gallery in Londen. In 2008 won ze de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst, in 2010 de Wolvecampprijs, en vorig jaar de ABN Amro Kunstprijs.

Voor het nieuwe onderkomen van de Hoge Raad in Den Haag maakte Verhoeven in 2015 een schilderij van 6,5 bij 4 meter over de geschiedenis van recht en onrecht in ­Nederland. Begin 2018 had ze een grote tentoonstelling in het Bonnefantenmuseum in Maastricht, Oh God. Op de prestigieuze kunstbeurs Art Basel toonde haar galerie Stigter van Doesburg vorig jaar juni haar ­installatie Church I, waarin Verhoeven technieken als glas-in-lood, mozaïek, schilder- en beeldhouwkunst laat samenvloeien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden