Opinie

‘Overheid moet medicijnen niet aan markt en monopolies overlaten’

We zijn te afhankelijk geworden van medicijnen uit lagelonenlanden en vaccins van big pharma. We moeten de regie weer terugpakken, stelt Wilbert Bannenberg, voorzitter van de Stichting Farma ter Verantwoording.

De Tweede Kamer wil een deel van de productie van medicijnen terughalen naar Europa.Beeld Getty Images/PhotoAlto

Voor een pakje paracetamol betalen we één euro. Deze kunnen veel goedkoper gemaakt worden in lagelonenland India dan in Europa. Generieke medicijnen waarvan het octrooi is afgelopen, zijn de afgelopen jaren 60 procent goedkoper geworden in Nederland. De kosten, 4,5 miljard euro per jaar, blijven stabiel ondanks vergrijzing.

Dit klinkt als een succes, maar deze globalisering heeft ook risico’s: als er iets misgaat in een grondstoffenfabriek in China, kan India ons soms geen medicijnen leveren. En als de productie eenmaal weer op gang is, staat Nederland vaak achter in de rij voor de medicijnen, want ons land is door de lage prijzen voor fabrikanten geen aantrekkelijk afzetgebied.

Tekorten in apotheken nemen rap toe: in 2019 al bij 1492 producten. De prijsdruk van de marktwerking leidt ook tot kwetsbare just in time aanvoerketens met zo weinig mogelijk voorraad bij fabrikant, groothandel en apotheek.

Tijdens de coronacrisis wordt het dan helaas vaak just too late. De plotseling verhoogde vraag leidt in binnen- en buitenland tot paniek, hamsteren en prijsstijgingen. In de ic’s dreigen nu belangrijke medicijnen op te raken. Even snel bijbestellen is er niet bij: Azië kan niet leveren.

Om in de toekomst een robuust medicijnensysteem te krijgen, moet de Nederlandse overheid niet alles aan de markt(werking) overlaten. De Tweede Kamer vroeg vorige week de productie van grondstoffen en medicijnen deels terug te halen naar Nederland en de rest van Europa. De aankoop moet worden gespreid over verschillende fabrikanten, die grotere voorraden aanhouden. Tekorten of problemen moeten tijdig worden gemeld en oplossingen moeten worden gezocht in internationale samenwerking in plaats van ‘ons land eerst’.

Generieke medicijnen zullen hierdoor minder goedkoop worden, maar het systeem zal veerkrachtiger zijn en beter bestand tegen de volgende crisis.

Dure, nieuwe medicijnen

In tegenstelling tot de goedkope generieke in de apotheek worden nieuwe medicijnen in ziekenhuizen steeds duurder. Daar bedragen de kosten 2,2 miljard euro en die stijgen jaarlijks 8,3 procent. Vanaf 2022 dreigt er verdringing van andere zorg, omdat ziekenhuizen een uitgavenplafond hebben afgesproken. Hierdoor kan het bijvoorbeeld zijn dat een kankerpatiënt te horen krijgt dat er geen budget is voor zijn medicijn.

Het big pharma businessmodel draait om het verkrijgen en verdedigen van monopolies middels octrooien en marktbescherming. Farmaciebedrijven vragen de hoogst mogelijke prijs, veel meer dan de ontwikkelings- en productiekosten plus een redelijke winstmarge. Zo maakte medicijnkaper Leadiant een oud medicijn tegen galstenen 500 keer duurder voor een zeldzame leverziekte. Novartis vraagt 1,9 miljoen euro voor een injectie tegen de spierziekte SMA.

Overheden hebben wel drukmiddelen (dwang­licenties, gezamenlijke inkoop), maar gebruiken die onvoldoende. Als landen de hoge prijzen niet kunnen of willen betalen, krijgt de patiënt het medicijn meestal niet.

Het farmabedrijf Gilead vroeg onlangs in de Verenigde Staten voor haar potentiële coronamedicijn Remdesivir een zeldzame ziekte­status aan, waarbij de fabrikant zeven jaar monopolie krijgt. Na felle protesten kwam Gilead er schielijk op terug.

Roche probeerde in Nederland de formule van een essentiële vloeistof voor haar testmachines geheim te houden. Na een debat in de Tweede Kamer met vragen over dwanglicenties en telefoontjes van de Mededingingsautoriteit gaf Roche de formule alsnog vrij.

Andere bedrijven reageerden beter op de coronacrisis: farmaceut AbbVie maakte zijn virusremmer Kaletra vrij van octrooien, en J&J verklaarde zich bereid het vaccin dat in Leiden wordt ontwikkeld tegen kostprijs beschikbaar te stellen.

De Wereldgezondheidsorganisatie stelt een Covid-19-technologiepool voor, waarin de kennis en intellectuele eigendomsrechten van nieuwe coronamedicijnen, -vaccins en -tests worden verzameld en gedeeld in het internationale belang. De Nederlandse regering, de EU en het Britse parlement ondersteunen dit plan.

Rechtvaardige verdeling

Internationale samenwerking is nu nodig, want een succesvol Covid-19-medicijn of -vaccin zal nooit door één bedrijf of overheidsinstelling voor de hele wereld kunnen worden geproduceerd. Fabrieken in elk continent moeten toegang krijgen tot kennis en licenties om de medicijnen en vaccins te produceren. Niet alleen voor het coronavaccin, maar ook voor essentiële medicijnen van ‘gewone’ ziekten. Daarbij moeten we afspraken maken over een rechtvaardige verdeling en eerlijk prijsbeleid, want gezondheidszorg is een mensenrecht. Overheden hebben een verplichting, en farmabedrijven een verantwoordelijkheid om dat recht een realiteit te maken. Hierbij moet niet winst voorop staan, maar het publieke belang.

Wilbert Bannenberg, Public health consultant en voorzitter van de Stichting Farma ter Verantwoording.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden