Plus PS

Oude plannen voor Amsterdam herleven in expositie en boek

Amsterdam staat voor een enorme bouwopgave en niet voor het eerst. Met een expositie en een boek herleeft daarom Cornelis van Eesterens Algemeen Uitbreidingsplan uit 1935.

Cornelis van Eesteren presenteert het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP), juni 1935 Beeld GTS Archive/ETH Zurch, CIAM

"Zie daar, het Amsterdam van de toekomst," klinkt er uit het plafond. Daaronder ligt onder glas een kolossale kaart van het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) uit 1935. De kaart van twee bij drie meter gebruikte Cornelis van Eesteren, die zes jaar eerder bij de gemeentelijke Dienst Publieke Werken, afdeling stadsontwikkeling was komen werken, om groepen mensen te kunnen overtuigen van zijn grootse plannen.

Uit de speaker klinkt opnieuw de stem. Die vertelt hoe Amsterdam in het jaar 2000 naar 960.000 inwoners zal groeien. En dat het logisch is dat uitbreiding in de zuidelijke en westelijke richting zal zijn, daar waar het werk is. Tuinsteden moeten het worden. Echte tuinsteden. Met veel ruimte voor recreatie en groen. Elke plek moet een eigen, afgebakende functie hebben. Samen moet het een organisch geheel vormen.

Woningtekort
Op de kaart is dat te zien. Rood staat voor wonen, bruin staat voor werken, groen voor recreëren en geel voor nieuw aan te leggen wegen. Alles strikt gescheiden van elkaar, maar tegelijkertijd voor iedereen bereikbaar. De groene stroken voor recreatie lopen als lange vingers door de plannen. Dit is de nieuwe stad. "Amsterdam zal in omvang verdubbelen," zegt de stem.

Die stem is onderdeel van het hoorspel dat wordt afgespeeld bij de tentoonstelling Een Betere Stad, vanaf vandaag in gebouw De Bazel in de Vijzelstraat. De stem is van acteur Helmert Woudenberg, die de stem van Van Eesteren vertolkt. Daarmee neemt hij je mee naar een idealistische zoektocht naar een betere toekomst voor Amsterdam in de jaren dertig.

De stad kampt met een groot woningtekort. De woningen die er zijn, zijn belabberd. Door een bevlogen team met onder anderen Van Eesteren wordt een plan gemaakt voor nieuwe wijken in het agrarische gebied rondom de stad.

Daarbij worden de meeste recente stedenbouwkundige opvattingen gevolgd: open bebouwing en asymmetrische stratenpatronen, het tegenovergestelde van de lange straatwanden met gesloten bouwblokken van Berlage.

Honderden tellingen
De tentoonstelling is opgebouwd uit verschillende stijlkamers. De kamer met de grote kaart, die onder een kroonluchter en op een tafel met donkergroene rokken ligt, moet het gevoel van 1935 weergeven. Aan de muren hangen tekeningen die vanuit vogelvluchtperspectief de toekomstige Westelijke Tuinsteden laten zien.

Complete, stedelijke gemeenschappen in een landelijke omgeving, waarbij het ontwerp werd gebaseerd op honderden tellingen en onderzoeken waarmee het stedelijk gedrag in kaart was gebracht.

De kamer die volgt is een werkkamer van de afdeling stadsontwikkeling in 1958. Het plan heeft inmiddels internationale faam verworven en wordt nu uitgevoerd. Uit de speakers klinkt de stem van Jakoba Mulder, het nieuwe hoofd van de afdeling.

Er zijn tekentafels, archiefkasten, planborden en aan de muur hangen witte doktersjassen, door stedenbouwkundigen gedragen. Volgens Van Eesteren waren zij ten slotte een soort artsen, die de stad weer leefbaar moesten maken.

"En daar zit natuurlijk ook het drama," zegt scenarioschrijver en regisseur Jeroen Stout. Voor het hoorspel dat hij schreef, las hij vrijwel alles wat Van Eesteren en Mulder, die als ontwerper minstens zo belangrijk was, ooit hebben gezegd over het plan.

"Het geloof in de grootse plannen botst uiteindelijk tegen de harde werkelijkheid die komt kijken bij de uitvoering. Net als in een klassiek filmdrama."

Keerzijde
In 1958 waren Slotermeer en Geuzenveld al klaar. In het westen werd aan Slotervaart, Overtoomse Veld en Osdorp gewerkt. In het zuiden was Buitenveldert in aanleg. Het vooroorlogse ideaal werd lang niet overal verwezenlijkt.

Er was dan wel licht, lucht en ruimte, maar de architectonische kwaliteit van de woningen minder werd. De druk op het bouwtempo was hoog en door kostenstijgingen werd het bedrag dat er te besteden was steeds lager.

Het aantal inwoners van de stad groeide weliswaar minder hard dan gedacht, maar de doelstelling voldoende woningbouw voor Amsterdam werd niet gehaald. Mensen bleken meer vierkante meters voor zichzelf te willen, waardoor de gemiddelde woningbezetting daalde.

De keerzijde van open bebouwing in plaats van gesloten bouwblokken liet zich ook zien: was, vuilnis en de oude fietsen werden onderdeel van het stadsbeeld. De waardering en het draagvlak voor het plan-Van Eesteren nam af. De gemeente begon te kijken naar nieuwe locaties, zoals Noord, Amstelveen en de Bijlmermeerpolder.

Migrantenfamilies
De volgende kamer: 2006, bijna vijftig jaar later. Het is een generieke kantoorruimte, met systeemplafond en grijze wanden. Het is het soort kamer waarin ambtenaren en ­ na de oprichting van Bureau Parkstad in 1999 jaren hebben vergaderd over de toekomst van de Westelijke Tuinsteden.

In de jaren tachtig hadden de oorspronkelijke bewoners de wijken verlaten. Migrantenfamilies namen hun plek in. De woningen waren in slechte staat, de onvrede was groot en in 1998 braken er op het August Allebéplein rellen uit. Droomwijken waren probleemwijken geworden.

Uitbreidingsplan Bos en Lommer, 1935 Beeld Stadsherstel Amsterdam

Er kwam een nieuw en ambitieus plan: 13.000 woningen slopen en met 24.500 nieuwe woningen de wijken verdichten. Alleen lang niet alle bewoners zaten te wachten op deze stedelijke vernieuwing.

"Ook de herstructurering verliep niet zonder slag of stoot," zegt Linda Vlassenrood, architectuurhistorica en curator van de tentoonstelling. "Er was veel kritiek, maar wat ik met de tentoonstelling wil laten zien is dat stedenbouw niet zo zwart-wit is.

50.000
Achter elk plan zitten mensen. Over elke lantaarnpaal in de stad is nagedacht. Het zijn mensen die gedreven zijn en de beste intenties hebben. In de tijd van Van Eesteren al en nu nog steeds."

De tentoonstelling in De Bazel valt samen met de verschijning van De Nieuwe Grachtengordel, een vuistdik boek over de uitvoering van het plan op basis van het eindeloze archief van de Dienst Publieke Werken. In de tentoonstelling en het boek klinkt de vraag door: hoe nu verder?

Vlassenrood: "Dat antwoord heb ik niet, maar ik hoop wel dat bezoekers daarover nadenken. We moeten ons gaan afvragen wat voor stad we willen zijn. En voor wie."

Van Eesteren Paviljoen

Naast het boek en de tentoonstelling begint op de noordoever van de ­Sloterplas ook het Van Eesteren Paviljoen vorm te krijgen, een uitbreiding van het Van Eesterenmuseum. Bij het boek en de tentoonstelling biedt het museum een randprogramma aan met wandel-, fiets-, vaar- en bustochten in verschillende buurten van het Algemeen Uitbreidingsplan.

Amsterdam zal de komende jaren opnieuw veel bouwen. In tien jaar moeten er minimaal 50.000 woningen bijkomen. In het huidige bouwtempo worden dat er nog veel meer. Nieuwe bouwgrond annexeren, zoals in het begin van de vorige eeuw gebeurde, is geen optie meer. De stad moet groeien binnen de bestaande grenzen.

Cultuurhistorie
Verdichten dus. Waar Van Eesteren en Mulder studiereizen maakten naar ruim opgezette wijken in Stockholm en Kopenhagen, gaan gemeentelijke stedenbouwers nu naar Vancouver, Chicago en Toronto om hoogbouw te bekijken.

De Westelijke Tuinsteden zijn ruim opgezet. Daar is plek. In een recentelijke studie wordt gesproken van 'overmaat aan publieke ruimte'. De groenzones zouden 'kil, functieloos en onaantrekkelijk' zijn.

Maar al worden de wijken door sommigen nog steeds verguisd, ze zijn ook bij velen geliefd. Bovendien behoren de wijken zelf nu tot de cultuurhistorie. De tentoonstelling en het boek doen begrijpen waarom, maar laten ook zien hoe ingewikkeld stedenbouw is.

Vlassenrood: "Het is niet eenvoudig om iets te maken dat de tand des tijds kan doorstaan, maar bij het plan-Van Eesteren is het overwegend goed gelukt."

Een Betere Stad - Amsterdam en het Algemeen Uitbreidingsplan: 1935, 1958, 2006 en 2017. T/m 16/7 in De ­Bazel, Vijzelstraat 32. Prijs: €6 (Museumkaart en Stadspas gratis).

Boek De Nieuwe Grachtengordel - De Realisatie van het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam. Marinke Steenhuis (red.), Vincent van Rossem, Jeroen Schilt, Paul Meurs, Lara Voerman, Minke Walda. Uitgeverij Thoth, €39,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden