Plus

Oude ansichtkaarten uit het bejaardenhuis: het is hier fantastisch

Bejaardenhuizen hadden vroeger eigen ansichtkaarten. Sonja van Hamel (47) en Robert Muda (50) verzamelden ze en maakten er een boek over, dat dit weekend verscheen.

Kaart van Huize Westhoff in Rijswijk. Beeld Archief Sonja van Hamel en Robert Muda

Ze kennen inmiddels zeker 25 synoniemen voor wat meestal een bejaardenhuis wordt genoemd.

"Verpleeghuis," zegt Robert Muda.

Zijn echtgenote Sonja van Hamel: "Bejaardencentrum."

Muda: "Huis voor ouden van dagen."

Van Hamel: "In België zeggen ze rusthuis, dat vind ik zo mooi."

Van Hamel en Muda hadden nooit gedacht nog eens een soort kenners van bejaardenhuizen te worden. Dit weekend presenteerden zij hun boek We mogen niet klagen, dat ze samenstelden aan de hand van hun verzameling bejaardenhuiskaarten.

Ansichtkaart van Verpleeghuis Oudshoorn in Alphen a/d Rijn Beeld Archief Sonja van Hamel en Robert Muda

Het begon allemaal bij de handelaar in ansichtkaarten in Abcoude, bij wie Sonja Hamel en Robert Muda een partij kaarten van bejaardenhuizen ontdekten. Van Hamel: "Die man heeft alle kaarten die hij verkoopt gecategoriseerd en een van die categorieën was dus: bejaardenhuizen."

Muda: "We dachten: wat is dit? Al herinnerde ik me later dat zulke kaarten ook te koop waren in het bejaardenhuis waarin mijn oma zat, bij het winkeltje waar je ook nog even snel koekjes kon kopen als je op bezoek ging."

Oranje en rood
Sonja Hamel en Robert Muda, beiden grafisch vormgever en ook allebei actief in de popmuziek (zij als zangeres, hij als ontwerper van platenhoezen) kochten meteen alle bejaardenhuiskaarten van de handelaar op. Daarna sloegen ze zelf aan het verzamelen. Ze weten niet precies hoe groot hun collectie inmiddels is, maar ze hebben er zeker al tweehonderd.

Op de tafel in het restaurant waar we hebben afgesproken, spreiden ze de ansichtkaarten uit. Kaarten uit de ­jaren zeventig, tachtig en negentig. Op veel kaarten domineren de kleuren oranje en rood. Het zijn de kleuren van de luifels die de bewoners van de bejaardenhuizen hebben neergelaten. De fotografen van de kaarten werkten vanzelfsprekend op een dag waarop de zon scheen.

Wat ook opvalt, is dat er zelden mensen op de kaarten te zien zijn. Muda: "Maar je weet dat achter elk raam iemand zit te wachten op de dag die onvermijdelijk komen gaat."

Bibberige hanenpoten
Het voorwoord van We mogen niet klagen werd geschreven door ­Hendrik Groen, bekend van zijn succesvolle, verfilmde dagboeken over het leven in een bejaardenhuis. Als 'ouwelullenadvies voor de jeugd' schrijft Groen: 'Beter een mooie ansichtkaart met 'Groeten uit Texel' dan 101 appjes met duimpjes en hartjes.'

Dit is Van Hamels tweede ansichtkaartenboek. In 2017 verscheen van haar Groeten van het rode autootje, met kaarten uit vooral de jaren zestig, waarop telkens een rode auto was te zien. Dat was elke keer een andere wagen, maar door de rangschikking van de kaarten leek het alsof het steeds hetzelfde rode autootje was dat een reis door Europa maakte.

Huize Westhoff in Rijswijk Beeld Archief Sonja van Hamel en Robert Muda

Ook in We mogen niet klagen duikt af en toe een rood auto'tje op. Voor verzorgingshuis De Kimme, een bijna DDR-achtig gebouw in Amsterdam, staan er zelfs drie geparkeerd. Van Hamel: "We hebben erover gedacht om We mogen niet klagen met die kaart te openen, zodat het een vervolg op het oude boek leek, maar hij is toch ­ergens anders terechtgekomen."

Promotiemiddel
De ansichtkaart van De Kimme is de enige Amsterdamse die Van Hamel en Muda hebben kunnen vinden. "Steden zijn sowieso niet goed vertegenwoordigd, wel zijn er veel kaarten van bejaardenhuizen in de nabijheid van een stad," zegt Muda. "De naam van een bejaardenhuis en de plaats waar het zich bevindt, staan meestal nadrukkelijk vermeld. Soms staat het telefoonnummer er ook op. Voor bejaardenhuizen waren de kaarten een promotiemiddel."

Voor de bewoners waren de ansichtkaarten, zoals blijkt wanneer je ze omdraait, een niet onbelangrijk communicatiemiddel, zeker in de tijd dat een eigen telefoon nog niet vanzelfsprekend was. Van Hamel legt uit dat Muda en zij hun collectie hebben ingedeeld in drie categorieën: onbeschreven, kort beschreven en uitgebreid beschreven.

Dat schrijven ging meestal in van die prachtige oudemensenhandschriften, maar op sommige kaarten is aan de bibberige hanenpoten te zien dat de handcoördinatie van de kaartschrijver inmiddels gebrekkig was. Op een ­enkele kaart herken je duidelijk het handschrift van een jonger persoon, waarschijnlijk van een verpleger.

Absurde tekst
De zin We mogen niet klagen is op diverse kaarten te lezen, vertelt Van Hamel. "De mensen moesten positief blijven, want ze zaten toch maar mooi in zo'n moderne voorziening. Er zal heel veel narigheid en eenzaamheid zijn geweest, maar op de kaarten merk je daar maar weinig van. Het tekent die generatie: kop op, niet zeuren."

Van de beschreven kaarten vinden Van Hamel en Muda die van ene Aafke het mooist. Zo mooi zelfs, dat ze de licht absurde tekst op muziek hebben laten zetten door muziektheatergroep BOT (het nummer is te vinden op YouTube en birdfish.nl).

Van Hamel: "De kaart is heel dicht beschreven, in een ­regelmatig handschrift. Pas nadat we de kaart hadden gescand, konden we de tekst lezen. Ze schreef incomplete zinnen, draaide woorden en letters om. Raar, maar ook heel mooi en ontroerend. We waren zo gefascineerd door de kaart, dat we zijn gaan speuren wie Aafke was."

De door Aafke aangeschreven meneer en mevrouw Mettau bleken beiden nog in leven te zijn. "Op de site www.predikanten.nl zagen we dat de man dominee was geweest in Soest, de plaats waar Aafke in het bejaardenhuis zat. Meneer Mettau is nu 93 en kon zich Aafje, zoals hij haar noemde, nog goed herinneren. Ze was verstandelijk beperkt en voor hem en zijn vrouw was ze een beetje een troetelkind geweest. Voor kerkdiensten haalden zij Aafke met de auto op. Hij vertelde dat ze ook een heel eigen taalgebruik had. Als ze te druk was, sprak ze zichzelf toe: 'Klam aan, Aafke, klam aan.'"

Achterop de ansichtkaart uit het bejaardenhuis in Soest laten de woorden van Aafke zich lezen als een gedicht:

'niet klagen dragen
als maar gezondheid goed gaat
dat is belangrijk allemaal'

Beeld Archief Sonja van Hamel en Robert Muda

Sonja van Hamel en Robert Muda: We mogen niet klagen. Uitgeverij De Harmonie, €17,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden