Plus

Oscarmateriaal: Dafoe als Van Gogh in At Eternity's Gate

Vincent van Goghs leven vertoont in At Eternity's Gate parallellen met het leven van Jezus. Interessanter is echter dat dat leven wordt bezien door de ogen van de kunstenaar.

Een intense Willem Dafoe als Vincent van Gogh in At Eternity's Gate. Beeld TNS

Valt er nog iets toe te voegen aan de talrijke films over ­Vincent van Gogh? Julian Schnabel slaagt erin met At Eternity's Gate door naast het beeld van Van Gogh als getormenteerde ziel en miskende kunstenaar de nadruk te leggen op zijn schildersvisie.

Hij wil er gewoon bij horen, horen we Vincent van Gogh (intense Willem Dafoe, terechte Oscarnominatie) nog vóór de openingsscène van At Eternity's Gate als voice over zeggen. Hij wil met mensen aan tafel zitten, met hen wijn drinken, roken en praten.

De ontboezeming zet de tragische toon van Julian Schnabels portret van de met zichzelf en zijn omgeving worstelende schilder, die niet alleen filmmakers inspireerde tot lyrische lofzangen. Wie kent niet Don McCleans wereldhit Vincent, waarin de kille buitenwereld Van Gogh de dood in drijft: 'This world was never meant for one as beautiful as you.'

Getormenteerd en onbegrepen
Regisseur en fillmmaker Schnabel (Basquiat, The Diving Bell and the Butterfly), zelf ook schilder, concentreert zich in At Eternity's Gate op Van Goghs laatste levensjaren. We zien een man met een lucide schildersvisie, die voortdurend op de rand van waanzin verkeert. Aan de paar mensen die tot Van Gogh doordringen - zijn broer Theo (Rupert Friend) en de schilder Paul Gauguin (Oscar Isaac) - klampt hij zich met kinderlijke verbetenheid vast.

Van Gogh als getormenteerde ziel is een cliché en als Schnabel het erbij zou hebben gelaten, zou deze film niets hebben toegevoegd aan de vele andere Van Goghfilms. Dan zou het drama een moderne versie zijn geweest van Vincente Minelli's Hollywoodfilm Lust for Life, die ruim zestig jaar geleden het oerbeeld vestigde van Van Gogh als de gekwelde, onbegrepen, geniale kunstenaar.

Lijdende kunstenaar
In de vele films erna werd dit het standaardbeeld. Begrijpelijk, want het appelleert aan het romantische beeld van de lijdende kunstenaar, die zijn gezondheid offert aan de kunst. Hij kan niet anders. Zo zien we het graag in onze geordende burgermaatschappij. Het beeld klopt overigens bij Van Gogh, want hij was getormenteerd en onbegrepen en leefde voor de kunst. "Ik ben mijn schilderijen," vat hij in At Eternity's Gate zijn aardse bestaan samen.

Het drama meet het lijden van Van Gogh door gebrek aan erkenning - slechts één verkocht schilderij in zijn ­leven - breed uit. Schnabel en de 87-jarige scenarist-­routinier Jean-Claude Carrière trekken zelfs een parallel met het leven van Jezus. Net als Gods zoon wordt Van Gogh bespot door de wereld, die niet in hem gelooft.

Schildergenie
Misschien heeft God hem tot een schilder gemaakt voor mensen die nog niet zijn geboren, merkt het schilder­genie wanhopig op, waarna hij hoop put uit het feit dat het levensverhaal van Jezus ook pas veertig jaar na zijn dood werd opgetekend. En net als Jezus wordt hij vermoord door een ongelovige en vijandige buitenwereld: een groepje opgeschoten jongens vuurt uit balorigheid een kogel af op de man die zij als een gestoorde zonderling zien.

At Eternity’s Gate

Regie Julian Schnabel
Met Willem Dafoe, Oscar Isaac
Te zien in Cinecenter, FC¿Hyena, Filmhallen, The Movies, Studio/K, City, Tuschinski

Dit speculatieve einde - er is geen feitelijk bewijs voor - maakt Van Goghs lijdensverhaal compleet. Toch is de ­lijdende Van Gogh niet wat At Eternity's Gate interessant maakt, want dat beeld is met variaties in bijna alle films over hem te zien. Interessanter is dat de film het drama consequent presenteert door Van Goghs ogen en aandacht heeft voor zijn opvattingen over de schilderkunst en hem aan het werk toont.

Eenzame voorloper
De beweeglijke handcamera, die de hoofdrolspeler constant op de huid zit, past uitstekend bij Van Goghs rus­teloosheid. Die onrust drijft hem steeds de natuur in, waarin hij schildert, maar ook wandelt en rent. De natuur is goddelijk, meent Van Gogh, die niet begrijpt dat niet iedereen in de natuur de eeuwigheid ziet. Hij wil schilderijen maken 'die we nooit gezien hebben' en 'mensen laten voelen wat het is om te leven'.

Met Gauguin, die de impressionisten bij het oud vuil wil zetten ("Zij zijn voorbij"), wil hij een revolutie in de schilderkunst ontketenen. Maar hun vriendschap eindigt snel in ruzie met als resultaat het afgesneden oor.

Dat de film deze krankzinnige daad van Van Gogh niet laat zien, maar wel een gesprek van hem met een psychiater na zijn zelfverminking, illustreert fraai dat Schnabel niet geïnteresseerd is in de sensationele feiten over Van Gogh. Zijn Van Gogh is een schilder die weet wat hij doet en wil bereiken, maar die zo ver voor de conventionele schilderkunst uitloopt dat hij in een isolement verkeert.

Dat hoeft niet funest te zijn, maar door zijn wankele psychische gesteldheid is het dat wel. At Eternity's Gate toont een getroebleerde man die naar de afgrond drijft, maar ook een geniale schilder die de ramen in de schilderkunst wagenwijd openzet.

Vijf keer Van Gogh

Lust for Life (Vincente Minnelli, 1956)
Eerste Hollywoodfilm over Van Gogh, gespeeld door Kirk Douglas, die het oerbeeld vestigde van de gekwelde, geniale kunstenaar, die door de buitenwereld niet wordt begrepen.

Vincent (Paul Cox, 1987)
Beste documentaire over Van Gogh. Aan de hand van Vincents brieven aan zijn broer Theo krijgen we inzicht in zijn denkwereld.

Vincent & Theo (Robert Altman, 1990)
Drama met veel aandacht voor de relatie van Vincent (Tim Roth) met Theo. Met veel Nederlandse acteurs, onder wie Johanna ter Steege als Theo's vrouw.

Van Gogh (Maurice Pialat, 1991)
Beste speelfilm over Van Gogh. De film portretteert hem als een geniale schilder, maar ook als een kwelling voor zijn omgeving. Geweldige rol van Jacques Dutronc.

Loving Vincent (Dorota Kobiela, Hugh Welchman, 2017)
Liefdevolle animatiehommage aan Van Gogh. Een jonge knul gaat op zoek naar de doodsoorzaak van Van Gogh.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden