PlusVoedzaam

Opvoeden via de schoollunch: leuk, lekker en leerzaam

In een kwartiertje wat boterhammen naar binnen proppen, zo ziet de lunch van veel Nederlandse scholieren eruit. Maar de schoolpauze is bij uitstek geschikt om iets te leren over een gezonde leefstijl. Deel 4 van een serie: eten op school.

Een gezonde lunchtrommelBeeld Getty

Een in Frankrijk wonende vader stuurde mij laatst het lunchmenu van de basisschool waarop zijn kinderen zitten. Elke dag rauwkost of salade vooraf, een groentemaaltijd met vlees of vis (vegetarisch kan ook) en fruit of kaas na. Allemaal vers gemaakt van lokale producten en qua samenstelling nagerekend door een diëtiste. De kosten: ongeveer drie euro per lunch, waarvan een inkomensafhankelijk deel wordt betaald door de ouders.

Gezond lunchen is natuurlijk op zichzelf al nuttig. Maar samen tafels dekken, eten en afruimen is ook plezierig en gezellig. Er is dan tijd voor sociale interactie en het leren van omgangsvormen en tafelmanieren. Ik had het geweldig gevonden als destijds op de school van mijn zoon er ook zo veel aandacht was voor eten.

In plaats daarvan smeerden wij, net als de meeste ouders in Nederland, 's ochtends in recordtempo wat brood. Samen met een pakje melk en wat fruit in de lunchtrommel. Die trommel moest dan in de lunchpauze in tien tot vijftien minuten worden leeggegeten. Met de tv aan, want ook de eettijd moest kunnen tellen als lestijd. En dan nog een kwartiertje naar buiten om te spelen.

Bioritmemodel
Allemaal met de beste bedoelingen. Vooral gedicteerd door het continurooster dat al op ruim de helft van de circa 7000 basisscholen is ingevoerd. Dit betekent schooldagen van 9.30 tot 14.30 uur, met een korte lunchpauze, waarbij alle kinderen verplicht op school eten. In Frankrijk wordt minimaal drie kwartier uitgetrokken voor de lunch

Uit onderzoek van DUO kwam naar voren dat leerkrachten het continurooster niet het beste model vinden voor leerlingen.

Leerlingen zouden het meeste baat hebben bij het bioritme­model: om 10.00 uur beginnen en om 12.00 uur een lange pauze op school met daarin ruimte om te eten en voor sport en ontspanning. De les begint vervolgens weer om 14.30 uur (tot 16.30 uur).

Dat is wellicht niet zo handig voor de leerkrachten zelf, maar die klagen ook bij het huidige continurooster over een veel te korte middagpauze. En het lijkt mij ook wel weer een uitkomst voor werkende ouders.

Dat een gezonde lunch ook in Nederland kan, laat De Gezonde Basisschool van de Toekomst in de Oostelijke Mijnstreek zien. Ondersteund door de provincie Limburg krijgen ruim 1200 leerlingen op vier scholen daar extra tijd voor bewegen en gezonde voeding.

Het introduceren van een gezonde lunch ging niet vanzelf, want het kostte soms moeite om witbrood te vervangen door volkoren, en niet alle kinderen waren meteen opgetogen toen er groenten op het menu verschenen.

Maar na eerst wat weerstand werd het programma door ouders, leerkrachten en leerlingen omarmd. Het aantal inschrijvingen op deze scholen nam sterk toe, de uitval van leerlingen nam af. Langzaamaan werd het gezonde schoolklimaat een vanzelfsprekende norm.

Veel ouders, leerkrachten en politici vinden aandacht voor leefstijl op school betutteling. Ouders maken zelf wel uit wat hun kind eet. Maar dat geldt ook voor de hoeveelheid lichaamsbeweging die hun kinderen krijgen en welke lessen uit het verleden de ouders belangrijk vinden, en toch is er weinig bezwaar tegen gym- of geschiedenisles. Bovendien eet ook maar een miniem deel van de Nederlandse kinderen volgens de richtlijnen goede voeding.

Couscous en tortilla
Oude wijsheden over onderwijs vertellen ons dat kinderen het meest leren door het te ervaren en te doen. Iets leren over gezond en duurzaam eten kan daarom heel goed via een schoollunch. En het wordt nog leerzamer als ze tegelijkertijd ook iets leren over de herkomst van het eten en de culturele betekenis ervan. Vanuit dat oogpunt van cultuur en gezondheid is naast eten ook leren koken in de klas volgens Europese politici een goed idee.

Het Europees Parlement heeft daarom in 2014 besloten dat kinderen culinaire kennis dienen op te doen. Het gaat om onderwijs in het 'gastronomisch erfgoed'. Dat leer je niet uit een boek maar in de keuken.

Voedsel is onderdeel van onze cultuur en identiteit en dus inderdaad 'cultureel erfgoed'. Onze huidige eetgewoonten laten zien dat voeding een geslaagd voorbeeld is van een multiculturele samenleving. We eten zonder morren afwisselend stamppot, couscous, tortilla's, curry en pizza. De EU is overigens bereid die kooklessen te betalen.

Koken is, doordat we overal kant-en-klaareten kunnen kopen of bestellen, weliswaar geen vaardigheid meer die nodig is om te overleven. Maar net als bij handarbeid is leren koken goed voor de creativiteit, het helpt de motoriek (snijden, roeren, kneden, mengen), en het bevordert goed lezen en rekenen (hoeveel gram ook al weer voor hoeveel personen en in welke volgorde?).

Ook leren tuinieren is nuttig. Ruim honderd jaar geleden werd in Nederland het schooltuinwerk opgericht. Meestal op initiatief van onderwijzers en gemeenten. Schooltuinen werden gezien als een biologisch practicum ten behoeve van het onderwijs.

Waar leer je meer over de bodem, het weer en de biologie van planten en insecten dan in de tuin? Naast een didactisch was er ook een pedagogisch doel: kinderen ontwikkelen waardering en respect voor de natuur.

Vaak was er ook nog een economisch oogmerk: voedselvoorziening voor arme gezinnen - die functie is nu overgenomen door de voedselbank. Kinderen die tuinieren zijn bovendien lichamelijk actief en ze zijn sociaal bezig. En elementair rekenen kun je ook leren in de tuin: hoeveel liter water moet je elke dag geven aan hoeveel plantjes in een bed van twee bij drie meter?

Zelfgekweekte spruiten
"Ik wilde het gewoon proberen en toen bleek dat ik het heel lekker vond. Ik denk dat ik een beetje meer open was voor groenten," zei een meisje van 7 treffend in een van onze projecten in een schooltuin. Groenten die je zelf hebt gekweekt en gekookt, zijn toch wat anders dan de spruiten of de andijvie die je 's avonds verplicht moet opeten (en anders geen toetje!).

Het omzetten van dat enthousiasme naar blijvende nieuwe eetgewoonten is nog wel een grote uitdaging. Het is ook hooguit één schooljaar dat kinderen schooltuinwerk doen. Ook blijkt het nog erg lastig hierbij de ouders te betrekken.

En het is jammer dat de schooltuinen dicht zijn in het weekend en het grootste deel van de zomer, wanneer er juist zoveel geoogst kan worden. Maar de meeste kinderen in Nederland komen helemaal nooit in een schooltuin. Vol- doende ruimte voor verbetering dus.

Er zijn tal van organisaties en scholen die van bovenstaande al veel werk maken. Maar voor kinderen is het een beetje een loterij in welke mate er aandacht is voor gezonde en duurzame voeding op school.

Het zijn vooral de kinderen op scholen met de minste middelen en de minst draagkrachtige ouders die ervan verstoken blijven. Terwijl zij er wellicht het meeste baat bij hebben.

Natuurlijk komt er al veel te veel af op onze scholen zonder de nodige menskracht en (financiële) middelen. En vaardigheden zoals rekenen en taal mogen niet in het gedrang komen. Investeren in verbreding van het onderwijs op deze thema's is daarom hard nodig.

Naast slapen en seks hoort eten tot de essenti­ele onderdelen van ons leven. Rust, voortplanting en overleving en zijn de fundamenten van onze maatschappij en cultuur. Ze hebben echter vaak maar een ondergeschikte plaats gekregen in de opvoeding en onderwijs. Dat is jammer. Aandacht daarvoor is noodzakelijke voeding voor ons lichaam en onze geest.

Met dank aan Coosje Dijkstra.

Lees ook de eerdere delen in deze serie:
Deel 1: Hoe voeden we de wereld over dertig jaar?
Deel 2: Een leefbare stad heeft moestuinen nodig
Deel 3: Wie helpt de overmatige eter?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden