Plus

Open monumentendagen: Die Ruysdael? Die hing er altijd al

Dit weekend, tijdens de jaarlijkse Open Monumentendagen, worden de Haarlemmerpoort en de kerkzaal van De Wittenberg opengesteld voor ­publiek. Beide gebouwen zijn 'in transitie': de poort wordt een restaurant met woningen, de kerkzaal het ­nieuwe Luther Museum ­Amsterdam.

In De Wittenberg aan de Nieuwe Keizersgracht komt het nieuwe Luther Museum Amsterdam. Beeld Paul Nieuwenhuizen

Het rook doorgaans behoorlijk onfris in het oudemannen- en vrouwenhuis De Wittenberg van de Evangelisch-Lutherse gemeente. Vanaf 1772 woonden er pakweg 450 ouden van dagen.

Memoires zijn niet nagelaten, wel korte notulen: de oudelieden, aldus bepalingen uit 1771, gebruikten gezamenlijk het ontbijt 'na sig behoorlijk gewassen en gerijnigd te hebben'. Wie het morgengebed miste, werd gestraft met inhouding van het ontbijt.

Opvang
De Lutherse gemeente verzette zich destijds tegen de armenzorg van de katholieke kerk en maakte zich hard voor de opvang van oude mensen. Toen er een belangrijke erfenis vrijkwam van de rijke Lutherse familie van Abraham Cromhuijsen, konden ze halverwege de 18de eeuw met de bouw van De Wittenberg beginnen.


Van de gemeente Amsterdam kregen ze een braakliggend stuk grond langs de Nieuwe Keizersgracht. De Lutherse gemeente gaf het de naam De Wittenberg, naar het Duitse plaatsje waar Maarten Luther in 1517 zijn 95 stellingen aan de kerkdeur had gespijkerd.

Voorproefje
De Wittenberg was tot in de jaren zestig een verpleegtehuis. Tegenwoordig is het een appartementen­hotel, op de kerk- annex eetzaal na. De zaal en de bijbehorende regentenkamers waren altijd potdicht voor publiek, maar in het voorjaar van 2019 komt er het nieuwe Luther Museum Amsterdam. Als voorproefje is de kerkzaal tijdens de monumenten­dagen opengesteld.

"De Wittenberg is een van de grootste onbekende monumenten van de stad," zegt Tonko Grever, kwartiermaker van het Luther Museum. "De diaconie zal in het museum schilderijen van onder anderen Ruysdael, Breenbergh en Cranach laten zien. Die schilderijen hingen hier altijd al, maar er kwamen geen bezoekers over de vloer."

Ook de twee regentenkamers gaan deel uitmaken van het museum. In de hoeken van de plafonds zitten medaillons met Hebreeuwse teksten: matigheid, godsvrucht, waakzaamheid en voorzichtigheid.

1772

In het oude mannen- en vrouwenhuis De Wittenberg van de Evangelisch-Lutherse gemeente woonden vanaf 1772 pakweg
450 ouden van dagen.

Grever: "Luther heeft in de laatste periode van zijn leven antisemitische teksten geschreven. In het museum willen we naast de geschiedenis van het oude mannen- en vrouwenhuis en de rol van de regenten ook aandacht besteden aan de relatie tussen de Joden en de Lutheranen."

De Haarlemmerpoort
Ook de Haarlemmerpoort kan tijdens de Open Monumentendagen worden bezocht. De poort kende vele levens: hij was onder meer administratiekantoor voor het betalen van accijnzen, brandweerpost, politie­bureau en opslagplaats van ankers, korbelen en deuren die in de jaren zestig en zeventig tijdens de sloop van panden in de Jordaan tevoorschijn kwamen. In de jaren tachtig werd de poort bewoond door krakers.

Op dit moment is het één grote bouwput, die nog voor de zomer van 2019 een restaurant met brasserie moet worden, met daarboven tien woningen.

"De Haarlemmerpoort is een tamelijk krankzinnig gebouw. Het is in neoclassicistische stijl gebouwd, met Korinthische kapitelen geïnspireerd op de oudheid. Er zit geen staal in, het bestaat uit metselwerk, natuursteen en hout," zegt Paul Morel, projectleider bij Stadsherstel, dat de poort sinds ­begin dit jaar in bezit heeft.

In de Haarlemmer­poort komen straks een restaurant, een brasserie en daarboven koop- en huurwoningen. Beeld Stadsherstel Amsterdam

De symmetrisch gebouwde poort is in het verleden al enkele malen geopend voor publiek. De belangstelling was toen zo groot dat Stadsherstel heeft besloten ook dit keer mee te doen aan de Open Monumenten­dagen. "Nergens in de stad heb je zo'n open zuilengalerij."

Andere poort
Op deze plek stond in de 17de eeuw een andere poort, ontworpen door stadsbouwmeester Hendrick de Keyser. Die poort stond iets schuiner en was gericht op de Haarlemmertrekvaart, waar mensen de stad binnenkwamen en accijns betaalden. De huidige poort werd in 1840 door koning Willem II geopend.

De Haarlemmerpoort wordt nu volledig gerestaureerd en geschilderd in de kleuren wit, antraciet, grijs en geel. Op de bovenste etage worden ook de twee klokken aan beide kanten teruggebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden