Plus

Op deze spoedeisende hulp is het kind de baas

Amsterdam heeft nu ook een spoedeisende hulp alleen voor kinderen. Lachgas, verdovende pleisters en zoekboeken strijden daar tegen pijn en stress. 'Dat scheelt een heel aantal mislukte infusen.'

Nova Sofia krijgt gips voor haar gebroken elleboog, een erfenis van een val van de trap Beeld Eva Plevier

Verpleegkundige Esmée Etman trekt het gordijn van de behandelkamer met een ferme en geroutineerde ruk opzij. "Spaakverwondingen. Die zien we hier heel veel. Elke dag komen er weer voeten tussen de spaken. Dat lijkt een kleinigheidje, maar het geeft vaak veel narigheid. Zéker in de zomer, als kinderen met van die slippertjes achterop zitten."

Terwijl Etman de inhoud van een kastje inspecteert, gaat ze verder over 'beschadigde tenen en verdraaide voetjes'. "Voor kinderen is het enorm pijnlijk. Eigenlijk wordt zo'n voet altijd in het gips gezet om het rust te gunnen."

"Gisteren kreeg ik nog een jongetje, een toerist. Voet tussen de spaken. Wat bleek, de huurfiets miste een jasbeschermer. Hoe kan dat nou?! Het is onnodig leed, want met een paar van die schermen op je fiets gebeurt het niet."

Ratsch, volgende gordijn, volgende kamer. Het is 09.45 uur, op een doordeweekse ochtend. Over een kwartier gaat de spoedeisende hulp (SEH) voor kinderen in het OLVG Oost open en Etman checkt of alles op zijn plek staat. "We zien in de zomer ook veel speeltuinleed. Meer snijwonden ook, van het zwemmen in buitenwater. We krijgen juist weer minder kinderen met sportblessures, want de sportclubs hebben zomerstop."

Stressvol
Niet seizoensgebonden is de onbedwingbare behoefte van kinderen om objecten in hun neus, mond of oren te stoppen. "Smintjes, kralen, legoblokjes - je wil niet weten wat we eruit halen. Laatst zei een jongetje: 'In mijn neus zit een muntje. Er staat een zeilboot op.' We vroegen hem om heel hard te snuiten. Behalve veel snot kwam ook het muntje tevoorschijn. Er stond een zeilboot op."

Ze hebben nog een ander trucje. "We laten moeder of vader heel hard op de mond van het kind blazen, en houden het vrije neusgat dicht. Dan vliegt het er vaak ook zo uit. Als dat niet werkt, vragen we de kno-arts. Die heeft een handig tangetje." Maar het credo is hier wel: als het zonder 'enge' instrumenten kan, doe dat dan.

Brandwonden. Hoofdwonden. Kneuzingen. Breuken. Het OLVG krijgt jaarlijks circa 10.000 kinderen op de spoedeisende hulp. Net als voor volwassenen is een spoedeisende hulp ook voor kinderen een stressvolle omgeving - met dronken, soms brakende volwassenen, gapende hoofdwonden, scheefstaande ledematen en hier en daar een schreeuwende malloot.

Dokter Michiel Gorzeman maakt een echo om te checken of Jurres ribben goed zijn Beeld Eva Plevier
Dokter Michiel Gorzeman maakt een echo om te checken of Jurres ribben goed zijn Beeld Eva Plevier

Om kinderen die narigheid te besparen heeft het OLVG Oost sinds een paar maanden een spoedeisende hulp voor kinderen - de eerste in de stad. Alles is hier net een slag anders. Uiteraard is er een speelhoek. Bij vertrek krijgt de patiënt een stickervel. Er hangen dierentekeningen.

Snoertjes en stekkertjes
Maar er is meer. De hele filosofie en werkwijze is erop gericht dat een kind zo min mogelijk van de behandeling voelt, en daarbij zo goed mogelijk wordt afgeleid. Alle zorgverleners zijn daarin getraind. Leuk wordt een bezoek aan een spoed­eisende hulp nooit, maar ellendig hoeft het ook niet te zijn, vinden ze hier.

Als Etman met haar derde onderzoekskamer bezig is, komt kinderarts Paolo Valerio de hoek om gesjeesd. Een meisje van 14 maanden is van de trap gevallen, op haar bol. Het kind zit met haar moeder in de ambulance en komt met spoed naar het ziekenhuis. Valerio: "We gaan nú naar de shockroom."

Hij heeft een stevige pas in zijn zwarte Nikes zitten en vertelt in een paar zinnen wat hij weet. "Meestal rollen kinderen van de trap af. Maar de moeder heeft maar één bonk gehoord, dus mogelijk is het kindje met een grote klap op het hoofd terecht­gekomen. Dat kan ernstige gevolgen hebben, zoals bloedingen in de schedel en nekletsel. We moeten dus het zekere voor het onzekere nemen."

Krachtige huil
Binnen een paar minuten vult de shock­room zich met het team: kinderarts Valerio, verpleegkundige Etman, de SEH-arts, een chirurg en nog een verpleegkundige. Etman verwisselt de snoertjes en stekkertjes die in deze shockroom voor volwassenen worden gebruikt voor kleine, dunne varianten, geschikt voor een lijf van, pak 'm beet, 11 kilo.

Tegelijkertijd schrijft Valerio met een stift de maatverhoudingen voor een kind van veertien maanden op een wit bord: 'Vocht 220 ml., adrenaline 0.1 mg. 1:10.000 oplossing. Tube 4. Defibrillator: 50 joule'.

Een paar minuten later rolt het ambulancepersoneel de brancard naar binnen. De moeder zit rechtop, met het meisje op schoot. Het meisje huilt niet, ze houdt haar knuffel losjes tussen haar handen en kijkt onderzoekend rond.

"Ben je van de trap gekukeld?" vraagt Valerio, die eigenlijk al gerustgesteld is door het aanzicht van dit meisje, met een gezonde kleur op haar toet, een alerte blik en, zo zal hij merken als ze op de tafel van de shockroom wordt gelegd, een paar goedwerkende longen die een krachtige huil kunnen voortbrengen. De patiënt heeft met haar veertien maanden ook een rake blik in huis, die in het midden houdt tussen een verwijt en een vraag.

Draadje om haar teen
De SEH-arts krijgt deze gelaatsuitdrukking gepresenteerd als hij de kleine patiënt controleert op breuken. Er blijkt niks stuk. De chirurg kijkt of ze wondjes heeft. Geen. De uitslag van de hartmeter is goed. Een echo van de ingewanden stelt gerust. De pupillen worden gecheckt - ook oké.

Beeld Eva Plevier

De vader komt binnengesneld. Hij draagt een pantalon en een strak gestreken overhemd en is overduidelijk uit zijn werkdag geplukt. Hij loopt naar zijn dochter. Ze huilt nog altijd. Het meisje heeft een pleister met een draadje om haar teen. Etman, die het meisje al die tijd probeert gerust te stellen, doet dat nu bij de vader: "Het gaat goed met dit dametje."

Later, terug op de kinder-SEH, legt Valerio uit waarom dit meisje zo'n intensieve controle in de intimiderende shock­room krijgt. "Kinderen lijken van rubber. Maar verkijk je niet. De buikwand is heel dun. Als een kind tijdens een val van de trap verkeerd terecht komt, bijvoorbeeld op een trapleuning, kan de milt scheuren. Dat weet je pas als je het onderzoekt."

Witte jas
In een van de kamers zit inmiddels een 15-jarige jongen met een infectie aan de penis. De ambulance is onderweg met een 12-jarige jongen die in Oost over zijn stuur is geklapt en vervolgens met zijn hoofd op het asfalt is gevallen.

Een verloskundige stuurt een meisje van 12 dagen met koorts door. En er komt ook nog een 12-jarige Zwitser, die op het Centraal Station is flauwgevallen.

Valerio draagt net als zijn collega's een witte doktersjas. Jarenlang waren ze verbannen van de kinderafdeling, maar volgens Valerio zijn ze helemaal terug.

"Vroeger werd gedacht dat kinderen een wittejassenfobie zouden hebben, maar uit wetenschappelijke studies blijkt dat nauwelijks te bestaan." SEH-arts Mariska Zwartsenburg zegt: "Behalve bij kinderen die lang ziek zijn geweest en veel ellende in het ziekenhuis hebben meegemaakt."

Voor het gros van het grut blijkt 'gewone kleding' bij artsen en verpleegkundigen juist verwarrend. "Kinderen willen graag weten wie de dokter is."

Medische hypnose
De kleding van de dokter, sfeer en bejegening, je zou ze op een spoedeisende hulp niet tot de halszaken rekenen en toch wegen ze hier zwaar.

Valerio legt uit waarom. "Omdat we steeds beter begrijpen wat stress en angst op de lange termijn met mensen doen. Van couveusebaby's, die regelmatig ingrepen moesten doorstaan, is bekend dat ze, eenmaal volwassen, eerder pijn ervaren. Uit ander onderzoek weten we dat een pijnlijke en traumatische ervaring, ook al is die kort en ogenschijnlijk onschuldig, bepalend kan zijn voor hoe iemand later met pijn en stress omgaat."

Bij het OLVG proberen ze met een cocktail aan maatregelen stress en pijn bij kinderen zo veel mogelijk te vermijden. "Bijvoorbeeld door af te leiden met speelgoed en boekjes. Hier werken verpleegkundigen die ook medische hypnose bij kinderen kunnen toepassen: niets meer dan een kind in gedachte in een andere wereld brengen, zodat er geen aandacht meer is voor de pijn van de ingreep."

Ook over het taalgebruik is nagedacht. De zorgverleners van de kinder-SEH hebben les gekregen in comfort talk - een uit Amerika overgewaaide methode, waarbij woorden met een negatieve betekenis worden vermeden.

Zonder pijn
Voorbeeld: "Vroeger zei ik tegen een kind: 'Ik tel af en dan geef ik een prik. 1,2,3 hier komt de prik. Daarbij werd dan wel het woord 'prik' zes keer genoemd. En dan zei je daarbij: 'Het doet maar even pijn.' Pijn! Nu weten we: aandacht op pijn geeft pijn." De truc is om kinderen tijdens de ingreep af te leiden. "Door een verpleegkundige met een zoekboek bijvoorbeeld."

Maar afleiden werkt niet als een kind pijn heeft. En dus wordt ook de pijn geminimaliseerd (zie kader). Met een cascade van verdovingen kan een kind zonder pijn worden behandeld. Ter illustratie: eerst krijgt de patiënt een verdovende pleister, zodat het kind de prik voor het inbrengen van het infuus niet voelt. Vroeger moest een chirurg nog weleens een spartelend kind hechten. Nu, met geduld, aandacht en het slim inzetten van pijnstilling, gaat dat volgens de artsen veel beter.

Kinderarts Paolo Valerio legt uit hoe lachgas bij kinderen wordt gebruikt Beeld Eva Plevier

Zwartsenburg: "Het druist in tegen het gevoel op de spoedeisende hulp dat alles nu, nu, nu moet gebeuren. Maar als je de tijd neemt, zul je zien dat andere dingen weer makkelijker en sneller gaan. Dat scheelt in elk geval een heel aantal mislukte infusen."

Spaakincident
Een paar dagen later zit Nova Sofia op het bankje van de behandelkamer. Ze eet een groene appel en ze heeft een gebroken elleboog - een erfenis van een val van de trap. "Ze speelt gewoon, maar zei wel 'au' en wees naar haar arm," zegt moeder Mirjam Reijnen. Nova neemt nog een hap. Er zijn volwassenen die er minder kranig bij zitten met een gebroken elleboog.

Nova mag zo meteen de gipskamer in, Levy Laurel (6) komt er net uit, na een spaakincident. Zijn verzoeknummer: zwart-geel gips, vanwege zijn liefde voor voetbalclub NAC. De gipskamer kon niet in geel voorzien, maar voor Levy is enkel zwart gips genoeg NAC.

Jurre (8) zit in de speelhoek. Hij heeft het stuur van zijn step tussen zijn ribben gekregen en dat doet pijn. SEH-arts Michiel Gorzeman gaat bij hem zitten - ook op een laag stoeltje. "Ga je mee? Dan ga ik je buik onderzoeken. Dat doe ik heel voorzichtig. Vergeet niet: jij bent de baas."

Beeld Eva Plevier

Pijnbestrijding bij kinderen

Een verdovende pleister wordt alvast opgeplakt, als de verwachting is dat een kind een infuus of bloedafname nodig heeft.

Lachgas wordt bijvoorbeeld ingezet voordat de arts een wond gaat hechten. Het vermindert angst en is licht pijnstillend. Het wordt in het OLVG veel gebruikt, bijvoorbeeld om onder lachgas een verdovende prik te geven. Er komen veel vragen, omdat lachgas, vanwege het gebruik in het partycircuit een slechte naam heeft.

Het is daar niet mee te vergelijken, zeggen de artsen. Medisch lachgas wordt gecombineerd met zuurstof, wat bij het gebruik 'op straat' niet zo is. "Ook over ketamine en fentanyl krijgen we geregeld vragen van ouders, omdat ze ook als partydrug bekend staan," zegt SEH-arts Mariska Zwartsenburg.

Waarom gebruik je dat op een 3-jarig kind? "Dan leggen wij uit dat we met totaal andere doseringen werken. In heel gecontroleerde omstandigheden. We geven een dosis en hogen dat heel langzaam op naar de dosis waar we moeten zijn."

Sucrose is suikerwater dat pijnstillend werkt, als de baby meteen daarna zuigt (op een vinger of speen). Het werkt bij kinderen tot ongeveer 3 maanden.

Fentanyl is een sterke pijnstiller, tegenwoordig behalve via een infuus of een prik ook toegediend als een neusspray.

Ketamine is een zwaar middel dat bijna tegen een narcose aanzit. Het mag buiten de operatiekamer worden ingezet, ook door specialisten die geen anesthesist zijn. Oudere kinderen krijgen bij voorkeur geen ketamine, omdat het middel bij het ontwaken vervelende dromen en hallucinaties kan geven. Ketamine wordt alleen ingezet bij heel pijnlijke ingrepen, bijvoorbeeld bij het hechten van een grote wond of als een breuk moet worden gezet.

Diep in de poep
Kinderen stoppen de raarste dingen in hun mond. Laatst werd een meisje binnen­gebracht die het armbandje met naamplaatje van haar zusje had ingeslikt. En nu? had de moeder gevraagd? Niks, gewoon afwachten.

"Aan de ouders de schone taak om de ontlasting te controleren," zegt kinderarts Paolo Valerio. Het fraaie aan het menselijk lichaam, zo gaat Valerio verder, is dat het harde of scherpe objecten omkapselt, zodat ze geen schade meer kunnen aanrichten in het lijf - althans, in theorie wel, maar dat gebeurt vrijwel nooit. "Zelfs een open veiligheidsspeld kan een lichaam nog omkapselen. Zo'n dingetje zit dus ook altijd diep in de poep en wordt vaak niet teruggevonden."

Een sleutel, een Spongebobpoppetje, een 2 euromunt - alles komt er weer uit. Magneetjes ook. Al zijn artsen extra alert als het er twee zijn. "Die kunnen aan elkaar plakken met een stuk darmwand ertussen."

Als voorwerpen in de slokdarm blijven, wordt het object met een kijkoperatie verwijderd. Het risico dat het spul, door de druk, een gaatje in de slokdarm maakt, is te groot. "Dat kan al binnen een dag gebeuren."

Ook extra aandacht krijgen de knoopbatterijen, want die kunnen na verloop van tijd giftige stoffen lekken. Maken de batterijen een reis door het lichaam, laat ze dan gewoon gaan. "Als hij er binnen een week uitkomt, is er niks aan de hand." Bij twijfel wordt er na een week een röntgenfoto gemaakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden