Plus Over 40 jaar

Ook over 40 jaar is de Kop van Java 'de mooiste plek ter wereld'

Als een waakhond beschermde een commissie tien jaar lang de Kop van Java tegen vele plannen. Nu is er een besluit: 'de mooiste plek ter wereld' blijft onbebouwd.

Achter het beeld Zeeman op de uitkijk blijft het leeg, als tegenwicht voor de vele hoogbouw aan het IJ Beeld Marc Driessen

Met een groot stempel is het oprichtingsdocument van de adviescommissie Kop Java-eiland in 2008 als 'geheime informatie' geclassificeerd.

Op anderhalve pagina staat hoe de 2,5 hectare in het hart van het IJ vrij moet blijven voor 'een nu nog onvoorstelbare match tussen functie en locatie, voor het mooiste project ter wereld'.

De commissie moet minimaal eens per jaar de ongevraagde plannen die binnenkomen voor de 'spectaculaire locatie' kritisch beoordelen, de wethouder schriftelijk adviseren en zich voor de rest 'van enige publieke vorm van discussie' onthouden.

'De commissie zal door deze handelswijze ongetwijfeld verguisd worden, maar zal eens als buitengewoon vooruitstrevend over het voetlicht komen, namelijk bij openbaarmaking door de wethouder van het enig juiste voorstel voor deze locatie,' staat in het document.

Verdichtingsoperatie
Betekent het instemmen met een interview over het werk van de commissie, na meerdere afgewezen verzoeken in het afgelopen jaar, dat het 'enig juiste voorstel' voor de Kop van Java eindelijk is gevonden?

In de werkkamer op de vijfde etage van het stadhuis kijken wethouder Eric van der Burg en de commissievoorzitter Maarten Kloos elkaar even aan.

"Wij zijn het eens, met zijn tweeën," zegt de wethouder Ruimtelijk Ordening. "Ja, wij zijn het eens," zegt Kloos, oud-directeur van Arcam.

Maar waarover dan precies? De voorzitter knikt naar de wethouder. "Dat is aan jou."

Tien minuten eerder stond Van der Burg nog in de raadzaal, in de laatste raadsvergadering van het jaar. Daar werd binnen een uur besloten om de komende decennia nog eens 86.000 woningen te bouwen, onder meer op de plek van de huidige haven en de kantoorgebieden rond de Arena.

De nieuwe wijken komen boven op de tienduizenden woningen die al gepland staan, als onderdeel van de enorme verdichtingsoperatie in Amsterdam.

Bij IJburg wordt nog nieuw land opgespoten, maar voor de rest groeit de stad naar een miljoen inwoners op bestaand gebied binnen de bestaande grenzen. De zoektocht naar lege plekken die zich lenen voor woningbouw is daarmee urgenter dan ooit.

Aangelegd als golfbreker
Een van de mooiste lege plekken in de stad is de Kop van Java: de strook grond op het puntje van het langgerekte eiland dat eind negentiende eeuw als golfbreker voor de Oostelijke Handelskade is aangelegd.

En zoals die dingen gaan in een stad die groeit: honderd jaar later waren de havenactiviteiten verdwenen, hadden krakers en kunstenaars hun plek gevonden en lag er opeens een stedenbouwkundig plan voor een nieuwe woonwijk. Die transformatie werd rond de eeuwwisseling afgerond, op één bijzondere plek na.

In 2000 besluit wethouder Duco Stadig om 'de mooiste plek ter wereld', waar eigenlijk hoogbouw was gepland, niet overhaast te ontwikkelen. De Kop van Java wordt in twee delen opgesplitst: de 'driehoek' en de 'strook'. Op de driehoek mag een hotel komen, Jakarta, dat in mei opengaat. Voor de 'strook' wordt een moratorium van tien jaar ingesteld: tot 2010 worden er geen plannen ontwikkeld.

Al ruim voor 2010 voelt de opvolger van Stadig, Maarten van Poelgeest, de druk groeien om de Kop van Java te bebouwen. De locatie wordt inmiddels gebruikt voor festivals en van alle kanten komen er ideeën voor grootse kunst- en bouwprojecten.

Daarom besluit Van Poelgeest een commissie onder leiding van Maarten Kloos in te stellen. Die moet aan de bel trekken zodra 'een bijzondere invulling van het allerhoogste niveau van internationale allure' zich aandient.

Vrijheidsbeeld
In tien jaar worden spontane plannen ingediend voor (wind)molens, expositiehallen, kunstwerken en woontorens in allerlei soorten en maten. Er zijn initiatieven voor een school, een bamboekunstwerk en een ecocity.

Iemand wil een attractie bouwen waarin een reis door een gigantische tulp wordt afgelegd, studenten van de Academie van Bouwkunst stellen een Vrijheidsbeeld voor en als het beeld De Kus van Jeroen Henneman weg moet uit Zuidoost laat de kunstenaar weten de Kop van Java eigenlijk 'de ideale plek' te vinden. Dat terwijl er al een beeld staat: Zeeman op de uitkijk, ter nagedachtenis aan de oorlogsslachtoffers van de Stoomvaart Maatschappij Nederland.

Geen van de plannen die voorbijkomen heeft volgens de commissie de kwaliteit die de Kop van Java verdient. Intussen verloedert de mooiste plek van de stad: het is niet meer dan een lap slecht onderhouden openbare ruimte, met een grasveld, een uitlaatveld voor honden, een speeltuin en een tijdelijk schoolgebouw dat er tegen de zin van de commissie is gekomen.

Die commissie - naast Kloos onder anderen bestaande uit de directeur van de Academie van Bouwkunst en een oud-rijksadviseur voor landschap - komt in toenemende mate tot het besef dat de beste plek misschien wel een lege plek is, te benaderen als een soort landschapskunst. Waar overal langs het IJ grote gebouwen verrijzen, zou je juist hier niet moeten bouwen.

Staande Mastroute
En dan is daar in het voorjaar van 2017 opeens de aankondiging van twee bruggen over het IJ, waarvan de eerste in 2021 moet worden gebouwd tussen de Kop van Java en het Hamerstraatgebied.

De commissie kan niet anders dan zich neerleggen bij dit 'plan van hogerhand', hoewel de brug grote consequenties heeft: de hellingbaan loopt over de kop heen en hij komt door een nieuw te graven gracht - nodig voor de Staande Mastroute van de scheepvaart - vrij te liggen van de rest van het Java­-eiland. Ook zal de kop iets smaller worden.

De eerste brug over het IJ biedt ook voordelen. 'De commissie heeft de indruk dat er wat betreft de toekomst van de Kop voor het eerst kan worden gesproken van een momentum,' schrijft ze in september in een advies aan wethouder Van der Burg. Daarin spreekt ze de wens uit om 'de Kop in zijn nieuwe vorm groen en publiek toegankelijk te houden zonder er een evenementenpark van te maken'.

In de week voor kerst spreekt de commissie vroeg op een ochtend met de wethouder. Binnen drie kwartier staan de leden weer buiten, een beetje beduusd. Als alles zo wordt uitgevoerd als de wethouder heeft beloofd, kan de commissie worden opgeheven. Tot verbazing van Kloos blijkt Van der Burg het namelijk roerend eens met het voorstel.

Al sinds de transformatie van Java-eiland naar een woonwijk is gezocht naar een plan waarvan de lat zo hoog lag dat het eigenlijk niet bestond. Terwijl het beste idee - en niet het origineelste, mooiste of bijzonderste - daar eigenlijk al die tijd al lag: ruimte en leegte, omringd door water, in het midden van de drukke stad. Maar waarover zijn ze het nu precies eens geworden?

New York, Chicago
Terug naar de vijfde verdieping van het stadhuis, waar Maarten Kloos knikt naar de wethouder. "Dat is aan jou."

"De kop van Java gaan we niet bebouwen," zegt Van der Burg. "We bouwen al ontzettend veel in deze stad en dat is ook nodig. De stad is het meeste duurzame dat de mens ooit heeft uitgevonden en het is goed dat er zo veel mensen bij komen. Ooit is Maarten weggestuurd met de opdracht om met die ene oplossing te komen die het summum is voor deze plek. En als je kijkt wat er nu allemaal gebeurt in deze stad, moet je zeggen: het summum voor deze plek is geen woontoren, maar een hoogwaardig kwalitatief stadspark, zoals Battery Park in New York en het Millennium Park in Chicago."

Ja, het had inderdaad veel meer geld opgeleverd als er een 'hoge woontoren voor rijke mensen' was gebouwd. Maar volgens de wethouder worden steden niet bezongen vanwege businessplannen, maar vanwege schoonheid.

"Aan de Amsterdamse grachten heb ik heel m'n hart voor altijd verpand," zingzegt Van der Burg.

"Het is niet: aan de Amsterdamse grondexploitatie heb ik heel mijn hart verpand. Anders kun je simpelweg de hele stad volbouwen. En dat moet je niet willen doen."

Amsterdam bouwt

Dit is de eerste aflevering van een serie over hoe de stad, waar op veel plekken wél wordt gebouwd, de komende decennia vorm krijgt. Morgen: op roadtrip met de stedenbouwkundigen van de gemeente.

Ontmoeting Centrum en Noord

Voor de 'Sprong over het IJ' stemde de gemeenteraad afgelopen zomer in met de bouw van een brug tussen de Kop van Java en het Hamerkwartier in Noord. In de loop van dit jaar moet duidelijk worden wat de precieze locatie wordt.

De voorkeur van de Commissie-Kloos en wethouder Van der Burg is zo ver mogelijk aan de oostkant van de kop, in het verlengde van de Jan Schaeferbrug. Van der Burg: "Dan wordt dit de plek waar Centrum en Noord elkaar ontmoeten."

Het is de bedoeling dat de bouw van de brug in 2021 begint. Tegen die tijd moet er ook een alternatief zijn voor basisschool De Kleine Kapitein, nu tijdelijk op de Kop van Java gehuisvest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden