Plus

Ook ouderen pesten erop los: 'Jij stinkt naar pis'

Van roddelen tot rollatorgevechten: veertig procent van de ouderen in verpleeghuizen wordt weleens gepest. Uit verveling of frustratie. 'Ze zitten min of meer met elkaar opgescheept.'

In verpleeghuizen wordt weinig gesproken over pesten en zeker niet door ouderen zelf. Beeld Van Santen en Bolleurs

De weg versperren met een rollator, een stoel bezet houden met een tas, roddelen, anderen bekritiseren of belachelijk maken. Bij pesten wordt vaak aan kinderen gedacht die elkaar uitschelden, buitensluiten of pootje haken. Wie ruim tachtig jaar levenservaring heeft, maakt zich toch niet meer schuldig aan kinderachtige pesterijen?

Toch wel, zo blijkt uit onderzoek van de Radboud Universiteit Nijmegen (2009). Twintig procent van de ouderen zegt weleens te worden gepest. Volgens het verzorgend personeel zou het zelfs gaan om veertig procent van de ouderen. Deze cijfers zijn vergelijkbaar met die van kinderen op scholen. Recent Amerikaans onderzoek (2016) komt tot ongeveer dezelfde conclusies over woonzorgcentra in de Verenigde Staten. In de meeste gevallen gaat het daar om verbaal geweld.

Marga Koning (56) signaleerde pestgedrag bij haar 86-jarige moeder, al spreekt ze liever van een 'negatieve houding ten opzichte van anderen'. "Mijn moeder is een sterke persoonlijkheid met nogal uitgesproken meningen. Altijd al geweest. Ze is hierdoor niet altijd makkelijk. Sinds ze in een verpleeghuis woont, is dat alleen maar versterkt. Het gaat vooral om haar gedrag tegenover medebewoners."

"Ze kan vaak ronduit onaardig zijn: 'Die vrouw eet als een beest, die man stinkt naar pis.' Op iedereen heeft ze wat aan te merken. En dan maakt het haar echt niet uit of iemand 92 jaar is, half doof en slechtziend. Dan is diegene volgens mijn moeder een sloerie. Als die 'sloerie' in de buurt komt, merk ik dat mijn moeder andere vrouwen tegen haar opstookt en roddelt over het uiterlijk van die mevrouw."

Taboe
Koning vindt het moeilijk ermee om te gaan. "Wat schiet je nu op met zo'n negatieve houding? zeg ik weleens. Wees toch een beetje aardig tegen elkaar, dan heb je het zelf ook leuker." Konings moeder wil niets kwijt over haar gedrag. "Ze ziet het namelijk helemaal niet als pesten."

In verpleeghuizen wordt weinig gesproken over pesten en zeker niet door ouderen zelf. Het is een taboe. Soms zijn ouderen zich ook niet bewust van hun gedrag.

Om het onderwerp bespreekbaar te maken lanceerde het Nationaal Ouderenfonds in 2011 een Pestprotocol voor woonzorgcentra, bedoeld om pesten aan te pakken en te voorkomen.

Theatervoorstelling
In het verlengde daarvan begon trainer Christine van Pul in 2012 met een antipestprogramma in woonzorgcentra. Ook dit jaar toert ze langs verpleeghuizen om ouderen bewust te maken van pesten. Ze doet dat in de vorm van een theatervoorstelling, waarin het onderwerp aan de orde komt. "Door situaties waarin wordt gepest in rollenspelen te laten zien, lukt het om ouderen te laten reageren. We spelen bijvoorbeeld scènes waarin wordt geroddeld of nieuwe mensen worden genegeerd of buitengesloten."

De reacties van ouderen bieden haar inzicht in wat hen beweegt om te pesten. "Ze vertellen bijvoorbeeld dat hun wereld heel klein is geworden en dat ze niks beters te doen hebben."

Kleine wereldje
Dat kleine wereldje is een van de oorzaken, denkt Van Pul. "De tachtigplussers die ik in verpleeghuizen ontmoet, zijn vaak weinig zelfredzaam, nemen geen initiatief meer en verliezen zelfstandigheid. Daarbij leven ze de hele dag in groepen met elkaar. Ze zitten min of meer met elkaar opgescheept. Dit kan een voedingsbodem zijn voor chagrijn en geroddel, voor steeds op elkaar letten, elkaar de maat nemen. Het viel me op dat ouderen soms heel hard tegen elkaar kunnen zijn. Ze pesten bijvoorbeeld mensen die fysiek of geestelijk minder goed zijn dan zij. En ook mensen met hun uiterlijkheden."

Het Nationaal Ouderenfonds benoemt dit ook als pestgedrag in het Pestprotocol. Als iemand veel pijn heeft bij dagelijkse bezigheden, kunnen groepsgenoten hem als lastig beschouwen. Ze hebben geen zin in 'dat gezeur' en sluiten de persoon buiten. Een ander veelvoorkomend probleem is het bezet houden van een stoel in het restaurant, waardoor iemand niet kan aansluiten bij de groep.

Zondebok
Van Pul heeft daarover meermaals gehoord tijdens haar theatervoorstellingen . "Soms wordt een nieuwkomer geweigerd aan tafel, de les gelezen, volledig genegeerd of weggestuurd."

In het Pestprotocol wordt dit het zondebokmechanisme genoemd. Eén van de groepsleden krijgt de ziekten en frustraties van de hele groep op zich geprojecteerd. Als de zondebok verdwijnt, wordt vanzelf weer een nieuw slachtoffer uitgekozen.

Eric de Rooij, geestelijk verzorger, organiseert elke week een gespreksgroep voor bewoners van de somatische afdeling van Verpleeghuis Groenelaan in Amstelveen. Hij vindt pesten een belangrijk thema en behandelt het in zijn gespreksgroep. Alle deelnemers hebben van tevoren een stencil gekregen waarin het onderwerp met kapitale letters is gedrukt.

Mevrouw Kwantus, een struise vrouw van 92 jaar, woont drie jaar in Verpleeghuis Groenelaan - 'drie jaar te lang,' constateert ze met een droog cynisme. Haar armen rusten op de leuningen van haar rolstoel.

O-benen
Als De Rooij het woord pesten in de mond neemt, roept dat gegrinnik op. "Pesten? Dat doen kinderen!" Kwantus herinnert het zich van vroeger in Groningen, waar ze opgroeide. "Een groepje was altijd aan het pesten. Die hebben we in de sloot gesodemieterd. Het was meteen over. Zo loste je dat op." Meneer de Bruin weet nog dat hij werd gepest met zijn O-benen. "Varkensvanger noemden ze me. Ik vond het niet zo erg hoor."

Beeld Van Santen en Bolleurs

Dat was in vroeger tijden. Maar hoe is het nu? Als De Rooij andere termen laat vallen, zoals buitensluiten, roddelen, discrimineren of vernederen, lijken de ouderen zich daar wel iets bij te kunnen voorstellen. Al ontkennen ze stellig dat zij daar ooit mee te maken hadden of zich daar schuldig aan maken. Mevrouw Huijzer betoogt over een heerlijk samenzijn tijdens de kerkdienst. "We voelen ons juist verbonden met elkaar. Pesten is heel lelijk. Wij doen daar niet aan."

Rollators
De Rooij benoemt andere vormen van pesten. De reactie is terughoudend, totdat mevrouw Kwantus ineens onverschrokken in actie komt: "In het andere gedeelte van de gang hebben ze gevochten. Met de rollators tegen elkaar. Blauwe plekken, scheen kapot door de rollator. Waar zijn die in godsnaam mee bezig? dacht ik."

Meneer van der Heijden die het gesprek tot nu toe in betrekkelijke zwijgzaamheid bijwoont, beaamt het: "Schreeuwen en knokken was het. Maar meer ruzie dan pesten."

De Rooij haakt beheerst in op die onthulling: "En wat heeft u gedaan toen u die ruzie hoorde? Weet u hoe dat is opgelost?" Kwantus haalt wat onverschillig haar schouders op: "Dat weet ik niet, hoor. Het was op een andere afdeling." Beduusd hoort mevrouw Huijzer het aan: "Gelukkig was het niet hier. Wij hebben het fijn."

Nieuwkomers
De Rooij schakelt over op het thema buitensluiten. Ook dat is een vorm van pesten. Soms kan de voorgeschiedenis van een oudere daarbij een rol spelen. Als iemand vroeger ooit is gepest of zijn sociale vaardigheden niet goed genoeg heeft ontwikkeld, kan hij terughoudend en schuw overkomen en er moeite mee hebben om te functioneren in een groep. Dat vergroot de kans dat hij geïsoleerd raakt.

"Vooral voor nieuwkomers kan het soms moeilijk zijn om een plekje te veroveren in een bestaande groep," vertelt De Rooij. Mevrouw Du Prie (90) begrijpt wat hij bedoelt. "Soms durven ze niet goed naar een activiteit. Ik nam een mevrouw mee naar een spelletjesmiddag. Zij zat de hele dag alleen. Die spelletjesmiddag vond ze maar griezelig. Ze was bang dat ze het niet goed zou kunnen, dat de anderen haar zouden uitlachen. Ze overwon haar angst en vindt het nu heel leuk. Zo kun je elkaar steunen."

Wennen
Mevrouw de Klerk (71), die pas zes weken in Verpleeghuis Groenelaan woont, ging in het begin ook nergens heen. "Ik moest erg wennen en vond het eng tussen al die nieuwe mensen. Maar op een gegeven moment moest ik wel, anders bleef ik steeds alleen zitten. Gelukkig namen ze me goed op in de groep."

Goede trainingen aan het personeel en bewustwording zijn volgens Van Pul belangrijk om pesten tegen te gaan. Zo zou het voor bewoners en medewerkers duidelijk moeten zijn bij wie ze terechtkunnen met klachten over pesten.

Rondetafelgesprekken
Behalve de theatervoorstellingen verzorgt Van Pul cursussen voor het personeel van woonzorgcentra. "Die hebben al goede resultaten opgeleverd. In een woonzorgcentrum is bijvoorbeeld besloten de rollators voortaan op een andere plek te zetten. Die stonden vaak in de weg en werden expres voor de stoelen gezet, zodat daar niemand kon zitten. De rollators staan nu in de gang en worden later opgehaald door medewerkers. Een ander huis heeft een vertrouwenspersoon aangesteld die eens in de drie weken rondetafelgesprekken voert met medewerkers, bewoners, vrijwilligers en familie. Dat heeft de sfeer sterk verbeterd."

Zorginstelling Cordaan voert ook een antipestbeleid in de vorm van het Roze Loperproject: een initiatief van homobelangenvereniging COC en ouderenbond Anbo. De Roze Loper wil de sociale acceptatie van lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele mensen en transgenders vergroten in zorginstellingen.

Canal Parade
Menno van Leeuwen, adjunct-directeur P&O bij Cordaan en een van de leiders van het Roze Loperproject: "We vinden het belangrijk dat iedereen zich thuisvoelt in onze woonlocaties. Onze medewerkers worden getraind om pestgedrag op tijd te signaleren, zodat de sfeer goed blijft. De Roze Loper is een manier om onze medewerkers én bewoners hiervan bewust te maken. Om de acceptatie onderling te vergroten, organiseren we bijvoorbeeld homogerelateerde activiteiten. Zo hebben we meegedaan aan de Canal Parade en laten we regelmatig homoseksuele artiesten optreden."

LHTB-ouderen kunnen te maken krijgen met pesterijen, soms ontstaat pesten ook door culturele of sociale verschillen binnen een groep. Ouderen uit de ene wijk of sociale klasse sluiten bijvoorbeeld ouderen uit de andere wijk of klasse buiten. Het Nationaal Ouderenfonds raadt in zijn Pestprotocol aan om bij de samenstelling van een groep te kijken naar zo veel mogelijk onderlinge overeenkomsten, zodat mensen zich niet te veel vervreemd voelen van de ander.

Een nieuwe trend is volgens Van Leeuwen dat specifieke doelgroepen zoals homoseksuele, Marokkaanse of Surinaamse ouderen ervoor kiezen samen in een huis te gaan wonen. "Dat kan heel heilzaam zijn. Vaak is het langetermijngeheugen bij oudere mensen beter. Samen kunnen zij dan herinneringen ophalen aan hun achtergrond en cultuur. Dat schept een band."

Knokpartij
Van Leeuwen benadrukt dat niet iedereen daarvoor kiest: "Er zijn ook veel mensen die het juist prettig vinden om in een diverse groep te wonen."
Bij de deelnemers aan de gespreksgroep van Eric de Rooij lijkt het voorlopig allemaal in pais en vree te gaan. Afgezien van die knokpartij op een andere afdeling kan geen van de bewoners zich een voorbeeld van pesten voor de geest halen.

Mevrouw Kwantus is ervan overtuigd dat er heus wel wordt geroddeld, maar vanuit eigen ervaringen kan ze er niks over kwijt. Zij roddelt niet. Mevrouw Du Prie vindt roddelen een onaangenaam tijdverdrijf: "Als ik het hoor, houd ik me afzijdig. Ik zal er ook niks van tegen de leiding zeggen. Dan ben je weer aan het klikken."

Klemrijden
En hoe zit het dan met die tassen op stoelen? Anderen klemrijden met een rolstoel? Botsen met rollators? Lachen om iemand die zich anders kleedt, in de war is of in slechtere conditie verkeert? Meneer de Bruin glimlacht wijs en een beetje meewarig om die geopperde voorbeelden. "Weet u wat het is? We zijn te kwetsbaar om te pesten. We hebben te veel verdriet om iemand uit te lachen. Wij hebben zo veel problemen dat er helemaal geen tijd is om te pesten."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden