Amsterdam Elders

Ook Indonesië heeft gebouwen van Berlage

De beroemde Amsterdamse architect H.P. Berlage bracht in 1923 drie maanden door in Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. Eerder had hij twee nogal Nederlandse gebouwen voor Indië ontworpen, maar tijdens zijn reis raakte hij erg onder de indruk van de eigen Indische cultuur.

De Willemskade in Soerabaja rond 1915, met het door H.P. Berlage ontworpen kantoor van verzekeringsmaatschappij De Algemeene.Beeld Tropenmuseum

Niet alle journalisten herkenden de befaamde architect meteen bij zijn aankomst in Nederlands-Indië, maar dat kwam door het witte pak, speciaal voor de tropen, en misschien ook wel door de tropenhelm. Want met zijn kleine postuur en zijn korte witte baardje was Hendrik Petrus Berlage - Hein voor vrienden - een bekende verschijning, zelfs overzees.

De Amsterdamse architect, 67 jaar oud, was de grootmeester van de moderne Nederlandse bouwkunst en stedenbouw, beroemd om bijvoorbeeld zijn Beurs en zijn uitbreidingsplan voor de zuidkant van Amsterdam.

De journalisten mochten Berlage in maart 1923 interviewen in de haven van Belawan op Sumatra, op het bovendek van het schip Grotius van de Maatschappij Nederland. Daarmee was Berlage in drie weken vanuit Genua en via het Suezkanaal naar Nederlands-Indië gereisd.

Een bezoek aan Indië was een langgekoesterde droom, bekende de architect. Hij was in de eerste plaats gekomen om er een reeks lezingen te geven. Maar, vroegen de journalisten, had hij niet ook een opdracht van de Nederlandse overheid? Daar wilde Berlage niets over kwijt.

Moderne stad
Op 23 maart kwam Berlage aan in de haven Tandjong Priok van Batavia, het huidige Jakarta. Al gauw voelde hij zich thuis in de stad. Hij legde er bezoeken af en leerde er de weg kennen, bekeek de belangrijkste gebouwen en maakte schetsen. Met wat jonge collega-architecten ondernam hij een paar uitstapjes in een auto.

Berlage verbaasde zich erover hoe het oude zeventiende-eeuwse Batavia hem aan Amsterdam deed denken: de straten, de huizen, het koepeltje op het stadhuis, zelfs iets van de Portugese synagoge zag hij er terug. En nu was Batavia hard op weg een moderne stad te worden, met steeds meer Nederlanders en met moderne Nederlandse gebouwen.

Voor het eerst zag Berlage het kantoorgebouw dat hij zelf ruim tien jaar eerder had ontworpen voor de verzekeringsmaatschappij De Nederlanden van 1845. Voor die maatschappij had hij ook in Nederland verschillende kantoren gebouwd, zoals dat aan het Muntplein in Amsterdam, op de hoek met de Kalverstraat. Het gebouw in Batavia had helemaal Berlages eigen stijl.

Aanmatigende lelijkheid
Het oogde vrij gesloten, met twee stompe torentjes en weinig versiering. Al met al had het ook in Nederland kunnen staan. In verband met het klimaat had Berlage alleen gezorgd voor meer ventilatie, en een groot overstek bood bescherming tegen felle zon en tropische regenbuien.

Vanuit Batavia maakte Berlage een tournee over Java, naar onder andere Bandoeng, Djokja - nu Yogyakarta - en de oostelijke havenstad Soerabaja, waar ook al een gebouw van zijn hand stond: het kantoor van verzekeringsmaatschappij De Algemeene, dat intussen al ruim twintig jaar oud was. Berlage bracht twee weken op Bali door en maakte een zesdaagse tocht per auto over Sumatra. Overal werd de beroemde architect enthousiast ontvangen.

Berlages waardering voor de Indische cultuur en voor de inheemse bouwkunst groeide met de dag. Hij was onder de indruk van de harmonische relatie tussen de inlanders en de natuur - die overal was en waardoor bijna alle plaatsen automatisch tuinsteden waren - en van de sierlijkheid van de mensen, die terugkwam in de verfijnde Javaanse dans.

Het eigene
Als je dan de Europeanen in de balzaal van hun sociëteit de foxtrot zag dansen... En dan geloofden de Hollanders ook nog eens in de superioriteit van hun eigen beschaving. Berlage vermoedde dat vooral daarin de irritatie van de Indiërs tegenover de Nederlanders lag, die hij soms dacht te proeven. Want een mens kan van alles verdragen, maar toch niet zo'n aanmatigende lelijkheid.

Dagen zwierf Berlage tussen de resten van de eeuwenoude tempelcomplexen op Java. Nu werd duidelijk welke taak hij vanuit Nederland had meegekregen. De overheid had hem gevraagd advies uit te brengen over de restauratie van de veelal vervallen tempels. Moesten die alleen worden behoed voor verder verval, of ook herbouwd?

Berlage maakte een grondige studie van onder andere het hindoeheiligdom van Prambanan, waar de restauratie al in volle gang was, en kocht grote hoeveelheden foto's van de monumenten. Zijn oordeel was uiteindelijk helder: het was belangrijk de tempels zo goed mogelijk te behouden, maar niet te ver te gaan met reconstrueren, zeker niet met nieuw materiaal. Het grootse verleden waarvan de tempels getuigden, kon toch niet met kunstgrepen worden teruggehaald.

Ook over de moderne architectuur in Nederlands- Indië had Berlage intussen een duidelijke mening. Niet langer moesten de Nederlanders er zomaar hun eigen gebouwen importeren. In plaats daarvan moesten ze rekening gaan houden met het eigene van het land. De bouwkunst hoorde de hoogstaande cultuur van Indië te weerspiegelen. En dat kon alleen als de Javanen er zelf aan bijdroegen.

Deze productie is tot stand gekomen met ondersteuning van het Gedeeld Cultureel Erfgoed Programma.

Amsterdam Elders

Door de reis- en handelslust van onze voorvaderen is het Amsterdams cultureel erfgoed in de loop der eeuwen over de gehele aardbol verspreid. In Amsterdam Elders leest u maandelijks op welke plekken we ooit waren.

Deze maand: Nederlands-Indië.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden