Plus

Onzin tot kunst verheven

Jiskefet was ondenkbaar geweest zonder zijn absurdistische voorloper op de radio, Borát. Oprichter Rik Zaal schreef er een boek over.

Borát was van 1984 tot 1989 op de VPRO-radio te horen Beeld Hoorspelkern
Borát was van 1984 tot 1989 op de VPRO-radio te horenBeeld Hoorspelkern

We horen een misthoorn en dan de stem van Michiel Romeijn, die met een idioot, zelfverzonnen accent zegt: "Hier volgt een bericht voor de vissers. Dit is voornamelijk bestemd voor Tjip, die op de 5836 Koog zit. Er schijnt vanuit het Skagerrak zes ton gele wognum te komen, maar het wil nu dat ze op skrog gaan voor de kust van Petten."

We horen de stem van Herman Koch, die met veel galm en marsmuziek op de achtergrond met het pathos van Philip Bloemendal roept: "Elk jaar omstreeks deze tijd maakt de voorjaarsmoeheid weer miljoenen slachtoffers. (...) Nederlanders die aan voorjaarsmoeheid lijden, omschrijven de aandoening meestal als een behoorlijk kutgevoel waar werkelijk geen flikker tegen te doen valt."

Is dit Jiskefet? Neen, dit is Borát, een legendarisch, absurdistisch programma op de VPRO-radio, dat liep van 1984 tot 1989. Zoals Monty Python ondenkbaar is zonder de eerdere Goon show op de radio, zo is Jiskefet ondenkbaar zonder Borát.

Rottumerplaat
De geschiedenis van het programma is nu vastgelegd in een boekwerkje van oprichter Rik Zaal, met twee bijgevoegde cd's. Uitgeverij Rubinstein paart hiermee opnieuw het gedrukte woord aan het radiogeluid, zoals zij dat eerder deed bij het legendarische verblijf van Godfried Bomans en Jan Wolkers op Rottumerplaat.

In het begin was de meester van het absurde, Wim T. Schippers, nog betrokken bij Borát. Maar hij en de bedenker van briljant-lullige tunes Clous van Mechelen gingen al snel hun eigen weg met het onzinprogramma voor jeugdige luisteraars Ronflonflon met Jacques Plafond.

Borát is een Tsjechisch onzinwoord. Het was bedacht door Tsjechische vrienden van Rik Zaal, die het leven onder het communisme dragelijk maakten met een eigen enclave buiten Praag. Borát was de onduidelijke inhoud van een kussen, waaraan zij met typerende vanzelfsprekendheid de term borát gaven.

Alternatieve club
Het woord bleef gehandhaafd. Het werd uiteindelijk, na de val van het communisme, de naam van een alternatieve club in Praag. Die club werd ook gefrequenteerd door Sacha Baron Cohen, die er later de naam van zijn Kazachstaanse filmpersonage aan ontleende, tot ontevredenheid van Rik Zaal zonder accent aigu.

Borát wilde geen cabaret zijn, geen satire, maar daar was geen ontkomen aan. De onzinnigheid van de verschillende onderdelen was wel degelijk ook een commentaar op het gangbare. De sprekers maten zich vaak een toon aan geënt op ouderwetse, deftige radiostemmen.

Vast onderdeel was een rubriek waarin bekende toneelstukken werden samengevat en verkracht in vijf minuten, aangekondigd met een galmend 'Klassiekers uit de toneelliteratuur!'. De kersentuin van Tsjechov bijvoorbeeld. Daaruit deze uiterst sloom uitgesproken dialoog: "Ik zou die geur niet willen missen." "Welke geur?" "De geur van kersen." "Mmm, lekker, kersen." "Kersenjam." "Kersenvlaai." "Kersenbrandewijn." "Ook lekker." "Wat zou je zonder kersen moeten?"

Cultstatus
De mogelijkheden van de radio werden volledig uitgebuit. Het simpelste item was het noemen van iets eetbaars: beschuit, pepermunt, winterwortel, gevolgd door het langdurige geluid van het eten daarvan. Maar er was ook De Harde Hoorspelkern, die bijvoorbeeld een boerenmaaltijd speelde in een krankzinnig, nauwelijks verstaanbaar dialect met veel getik van bestek op borden.

Romeijn speelde ook al het perfect fantasie-Spaans sprekende type dat terugkwam in Jiskefet.
Vaste gastsprekers waren bijvoorbeeld Theo Sontrop, Rogier Proper, Jan Stavinoha en Pete Felleman. Zij waren te horen in een programma dat al snel een cultstatus kreeg. Er waren zelfs Borát-luisterkringen zoals luisterkring Schipluiden en luisterking Almelo-West.

Hoogtepunten
Een van de hoogtepunten was in 1987 een gastoptreden van Drs. P in de 157ste aflevering. Rik Zaal kondigde hem aldus aan: "In verband met zijn bestaan presenteert Borát vandaag doctorandus P." Drs. P tapt moppen op ijzig vlakke toon: "Telkens als ik ophoud met spreken is een grap voltooid en moeten de aanwezigen smakelijk lachen. Hier is een leuke grap of mop."

Voorbeeld: "Twee doofstommen liepen langs een weide." (Stilte, gelach, bestraffende petsen op een bekken). Opnieuw: "Twee doofstommen liepen langs een weide (pauze) vroeg de een, een vrolijke kwant, terwijl hij naar een roodbonte koe wees (pauze). Merkte zijn vriend schouderophalend op. Daarna vervolgden zij glimlachend hun weg (gelach)."

Of: "Twee jonggehuwden waren voor het eerst van hun leven in Parijs. Toen ze een kamer in een deftig hotel huurden, bemerkten ze tot hun (papiergeritsel). Ei, lachte het slimme boertje, geeft u dan maar twee van zulke koeken (gelach."

Ja, dat was Borát.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden