PlusOpgejaagd

Onze voorspoed komt met een prijs: stress

We zijn hoger opgeleid, worden ouder en zijn rijker. Maar al die voorspoed komt met een prijs: stress. Want in de prestatiemaatschappij zijn de successen iemands eigen verdiensten, maar de mislukkingen ook.

null Beeld Lizette Schaap
Beeld Lizette Schaap

Gaat het wel goed met ons? Volgens recente juichberichten van het Sociaal en Cultureel Planbureau (De sociale staat van Nederland 2017) is het leven er de afgelopen 25 jaar alleen maar beter op geworden.

De levensverwachting is sterk toegenomen, evenals het opleidingsniveau, de arbeidsparticipatie en het besteedbaar inkomen. De criminaliteit is afgenomen, de woningen zijn van betere kwaliteit, meer Nederlanders sporten en we gaan vaker op vakantie.

Maakt ons dat gelukkig? Staan wij 's ochtends fluitend op om naar werk en school te gaan of de verzorging van onze kinderen en ouders ter hand te nemen? Hetzelfde SCP berekende dat Nederlanders in 2017 iets tevredener waren met hun leven dan in 2004. Het gemiddelde ging licht omhoog (van een rapportcijfer 7,6 naar een 7,8).

Maar toch.

Burn-outs
Een onderzoek van Nyenrode Business Universiteit en tijdschrift Intermediair wees onlangs uit dat het aantal burn-outs schrikbarend is gestegen. Waar twee jaar geleden 9,4 procent van de vrouwen zei een burn-out te hebben of te hebben gehad, is dat nu 15 procent. Bij de mannen is het gestegen van 6 naar 9 procent.

Het SCP, daar is het weer, stelt dat in het onderwijs 18 procent van de werknemers kampt met serieuze burn-outklachten. Onder zzp'ers is dat 17 procent. Een op de drie Nederlanders ervaart in het dagelijks leven ten minste een keer per week tijdsdruk en voelt zich opgejaagd, vrouwen nog iets meer dan mannen.

Met andere woorden: wij werken ons kapot.

Onderzoek brengt, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), 'hoge werkdruk in verband met welbevinden, gezondheidsklachten, sociale gevolgen zoals conflicten in het gezin en sociale kosten door bijvoorbeeld uitval op het werk'.

Onbereikbaar zijn
Het ministerie van Sociale Zaken organiseert sinds 2013 de week van de werkstress in een poging de zaak nog enigszins in de klauwen te houden. Werknemers verzuimen per jaar ruim 7 miljoen dagen wegens werkstress, 16 procent van het totale aantal verzuimde dagen. Dat kost werkgevers jaarlijks 2 miljard euro.

Wat wil je ook? Zestig procent van de werkgevers wil dat werknemers buiten werktijd bereikbaar zijn. Twintig procent van de werknemers krijgt minimaal 6 werkberichten buiten werktijd.

In Frankrijk werden grotere bedrijven al wettelijk verplicht afspraken te maken met hun werknemers over bereikbaarheid. In de verkiezingscampagne van dit jaar stelde de PvdA voor om ook in Nederland mensen het recht te geven 'onbereikbaar te zijn' buiten het werk.

De situatie nu: we besteden gemiddeld 45 (vrouwen) tot 46 (mannen) uur per week aan 'verplichte activiteiten' op het gebied van werk, scholing en zorg, maar kunnen 82 uur per week gebeld, gemaild of gewhatsappt worden. Dat wringt.

Van de meest voorkomende beroepsgroepen in Nederland ervaren koks, artsen, juristen en managers in de zakelijke en administratieve dienstverlening de grootste werkdruk, aldus het CBS, op de voet gevolgd door leerkrachten in het basisonderwijs.

Belangrijkste oorzaken: erg hard moeten werken, heel veel moeten werken of, vooral in het geval van de koks, erg snel moeten werken.

Emotionele belasting
Ook belangrijk bij sommige beroepen: een hoge emotionele belasting. Dat speelt vooral een rol bij artsen, psychologen, verpleegkundigen, maatschappelijk werkers en leraren, waar de dagelijkse omgang met patiënten en leerlingen een zware tol eisen.

Omgekeerd: beroepen mogen zwaar, gevaarlijk of eentonig zijn, zolang de emotionele belasting laag is, wordt ook minder werkdruk ervaren.

Waar het CBS dan weer geen bewijs voor kon vinden: een verband tussen werkdruk en werkonzekerheid. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) durfde die stelling dit jaar wel aan: te veel flexibilisering zou het risico met zich meebrengen van onzekerheid.

7 miljoen

Werknemers verzuimen per jaar ruim zeven miljoen dagen wegens werkstress. Dat kost werkgevers jaarlijks twee miljard euro.

15%

Waar twee jaar geleden 9,4 procent van de vrouwen zei een burn-out te hebben of te hebben gehad, is dat nu 15 procent.

Die zou zich op zijn beurt uiten in stress en een gebrek aan erkenning. Het zou in elk geval verklaren waarom zoveel zzp'ers gebukt gaan onder burn-outklachten.

Belangrijker, aldus het CBS, zijn de verwachtingen van werknemers ten aanzien van hun werk. De baas moet 'sympathiek' zijn, de collega's 'leuk en interessant'. Er moet een carrière kunnen worden gemaakt, voldoende leer- en ontwikkelingsmogelijkheden zijn en goede secundaire arbeidsvoorwaarden. Wordt aan die voorwaarden niet voldaan dan ligt een gevoel van mislukking al snel op de loer.

Pleidooi voor middelmatigheid
Het woord 'zesjescultuur' geldt tegenwoordig als het ultieme voorbeeld van Hollandse labbe­kakkerigheid. Langstudeerders krijgen geen compliment voor hun poging meer te maken van hun studie dan het curriculum voorschrijft, maar een boete voor luiheid.

Fear of missing out is doorgedrongen tot het vaderlandse vocabulaire. Tot de standaarduitrusting van de moderne burger behoort de bucketlist met op zijn minst het voornemen de marathon van New York te lopen en te zwemmen met dolfijnen.

Just Be You heet het 'feel good online magazine dat je inspireert en motiveert'. Voor de argeloze lezer: 'Stel je eens voor dat je aan het einde van je leven zegt: wow, wat een geweldige rit was dat.'

'Passie is een doel op zich geworden, in plaats van een bijproduct van interesse,' schrijft neurowetenschapper Jeroen van Baar uit Nijmegen in De Prestatiegeneratie; een pleidooi voor middelmatigheid. In De Vermoeide Samenleving schrijft de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han: 'De prestatiesamenleving baart depressieven en kneuzen.'

De commandosamenleving (waarin we luisteren naar anderen) is vervangen door een prestatiesamenleving waarin we onszelf commanderen: een samenleving, waarin het 'moeten' plaats heeft gemaakt voor het 'kunnen'. Gevolg: we nemen het onszelf kwalijk als we falen.

Successen en mislukkingen worden niet langer toegeschreven aan toeval of geluk, maar aan iemands eigen verdiensten. Zo ontstaat het beeld dat mensen hun leven geheel in eigen hand hebben. Yes, we can. Verliezers hebben geen pech, maar zijn de sukkels die niet hebben begrepen dat de wereld aan onze voeten ligt.

Het SCP concludeerde al eens: de mensen wensen zichzelf een zorgzame en solidaire samenleving, maar zien tot hun grote verdriet slechts de komst van een keiharde prestatiemaatschappij.

De huidige samenleving kenmerkt zich volgens Han door 'positivisme': alles kan, niets is onmogelijk. We streven daarbij naar volledige transparantie: alles en iedereen moet worden getoond. Alleen de expositiewaarde telt.

Een mens is niet wie hij is maar hoe hij zich voordoet, bijvoorbeeld op Facebook. In de prestatiemaatschappij wordt iedereen geacht 'storingsvrij te functioneren en zijn prestatie te maximaliseren'.

Koude kermis
Hoe vermoeiend is het om de hele tijd 'jezelf' te moeten zijn? Het zijn juist de twintigers en dertigers die snel verzeild raken in de gevarenzone van een burn-out.

Een gepamperde generatie, volgens sommigen, die in vergelijking met de voorgaande generatie groot is gegroeid met de verwachting van een glanzende carrière of in elk geval 'interessant werk' en een fijn, onproblematisch leven. Om van een koude kermis thuis te komen als het zover is.

Van Baar, een twintiger, las in Volkskrant Magazine over het 12-jarige meisje Tijgerlelie, die net haar eerste boek aan het schrijven was en zei: 'Ja, ik zou wel teleurgesteld zijn als ik niet uniek ben.'

33%

Een op de drie Nederlanders ervaart in het dagelijks leven ten minste één keer per week tijdsdruk en voelt zich opgejaagd.

60%

Zestig procent van de werkgevers wil dat werknemers buiten werktijd bereikbaar zijn.

Hij noemt zijn generatiegenoten 'maximalisten': altijd alles willen, altijd het onderste uit de kan willen halen en zo veel keuzevrijheid hebben dat ze nooit helemaal tevreden zijn met wat ze kiezen.

"Hun cijfers moeten hoog zijn," zegt hij in Trouw. "Hun werkgever sexy, hun sociale leven rijk en hun relatie perfect. Reizen doen ze instrumenteel, gericht op zelfontplooiing of het ontwikkelen van zelfkennis. Op een scratch map strepen ze af waar ze geweest zijn."

Maximaal presteren maakt niet gelukkig, stelt Van Baar. Het put uit en verlamt. Gaat het wel goed met ons? Met graagte citeert de jonge neurowetenschapper de Amerikaanse psycholoog Barry Schwartz: "The secret to happiness is low expectations." Voorwaar een mooie kerstgedachte.

Onder druk

In de laatste dagen van 2017 besteedt Het Parool aandacht aan de prestatiemaatschappij en chronische stress. Woensdag de volgende aflvevering: alles kon beter, sneller, meer, totdat Rein Steinkühler (30) met een burn-out thuis kwam te zitten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden