Plus

Ontwerper Bas Jacobs brengt de typografie van de stad in kaart

Letterontwerper Bas Jacobs (40) maakte de gids Safari Typo Amsterdam, over belettering op openbare plekken. 'Die witregel op het Nationaal Monument is een kolossale fout.'

Na een bezoek van Freddy Heineken aan Amerika werd de apostrof-S na het woord Heineken van de gevel op de Stadhouderskade verwijderd, met een gapend gat tot gevolg Beeld Marijke Stroucken

De volgende keer dat u over de Stadhouderskade fietst, kijkt u dan eens naar de belettering op de Heinekenbrouwerij. Tussen de woorden Heineken en brouwerij zit een gapend gat. En wat dacht u van de witregel onder het gedicht op het Nationaal Monument op de Dam, is dit een fout van de lettermaker?

Het zijn twee voorbeelden van eigenaardige typografie in de stad die letterontwerper Bas Jacobs onmiddellijk opvielen. Hij dook het archief in om het verhaal achter deze en andere belettering in de stad te onderzoeken. Hij bundelde ze tot een gids, genaamd Safari Typo Amsterdam.

Jacobs is naar eigen zeggen een van de weinigen die het beroep lettermaker fulltime uitoefenen. Met Akiem Helmling en Sami Kortemäki runt hij het collectief Underware, Jacobs doet dat in Amsterdam.

Rondleiding
"Vrienden waren in de veronderstelling dat ik de ene dag de letter A ontwerp en de volgende dag de letter B. Letterontwerpen is veel meer dan alleen de letter an sich. Je moet het zo zien: er is een probleem dat moet worden opgelost en de oplossing komt in de vorm van een lettertype."

De gids die Jacobs samenstelde is gebaseerd op een documentaire van de Franse filmmaker Thomas Sipp, die een reeks korte films over typografie in diverse steden maakte.

Voor Amsterdam benaderde Sipp Jacobs met de vraag of hij een rondleiding kon samenstellen langs belettering in de stad.

Dat was geen moeilijke opgave voor Jacobs; hij is dag in dag uit met letters bezig. "Het merendeel van de typografie die ik in de rondleiding heb opgenomen, had ik al jaren geleden opgemerkt en onderzocht."

Wat resteerde, waren enkele trips naar archieven: "Als je goed zoekt, kun je alles vinden. De stencils die zijn gebruikt voor de letters op het monument op de Dam liggen opgeslagen in de bijzondere collecties van het Rijksmuseum. Heineken heeft zelfs een eigen archief met al zijn collecties in bierglazen, advertenties, posters en bouwtekeningen."

Jacobs leidt ons langs drie stops van zijn rondleiding en licht de belettering op deze plekken toe. De route gaat van het monument op de Dam, langs het silogebouw van Heineken en de huisnummers in het Olympisch Kwartier. Deze heeft hij niet uitgekozen om hun vorm: "Of ik iets mooi of lelijk vind, is niet zo interessant. Het is meer het verhaal achter de typografie dat bijzonder is."

Binnenpretje
De typografie op het Nationaal Monument op de Dam is in 1956 ontworpen door een van Nederlandse bekendste letterontwerpers: Jan van Krimpen. Het monument trok zijn aandacht vanwege de witregel aan de onderzijde van de gedenkmuur. Dat was niet 'op zijn van Krimpens', volgens Jacobs.

"Vijf jaar geleden heb ik uitgezocht waar die wit­regel vandaan kwam. Van Krimpen had tijdens het ontwerpen precies in zijn hoofd hoe het monument eruit moest komen te zien: het zouden tien regels tekst worden zonder spaties tussen de woorden. Alle stencils waren getekend, klaar om uit het steen te worden gehakt."

Het gedicht voor op het Nationaal Monument op de Dam was korter dan letter­ontwerper Jan van Krimpen had gedacht. Vandaar die witregel onderaan de tekst Beeld Marijke Stroucken

Wat ging er dan toch fout? "Van Krimpen kreeg de tekst terug van de dichter, die veel korter uitpakte dan oorspronkelijk was gepland. Daar komt dus die witregel vandaan. Elke keer als ik hier langs fiets, geniet ik een beetje. Hij was de ultieme perfectionist, dit was een van zijn prominente werken en dan maakt hij zo'n kolossale fout."

Ondanks het binnenpretje dat Jacobs beleeft, heeft hij ook waardering voor de manier waarop Van Krimpen te werk ging: "Hij had een geweldig gevoel voor harmonie en balans. Hij ontwierp klassieke boekletters en dat deed hij knettergoed. Doordat boekletters zo conventioneel zijn, is er weinig speelruimte voor creativiteit. En toch kun je duizenden S'en bij elkaar leggen en je zult zijn S, die lijkt op een langzaam voortbewegende zwaan, eruit pikken."

Apostrof-s
Door naar de Stadhouderskade, naar het pand waar in goudgele letters 'Heineken Brouwerij' op prijkt. Jacobs: "Dat gapende gat tussen Heineken en brouwerij wordt door sommige letterontwerpers als fout gezien. Het is echter het resultaat van een subtiele verandering."

Hij ontdekte dat toen hij oude foto's en een bouwtekening van de brouwerij vond. "Halverwege de jaren dertig werd het silogebouw gebouwd en werd Heineken's Brouwerij op de gevel gezet - op elk bieretiket, poster en bierviltje stond destijds een apostrof-s."

Tot Freddy Heineken op een gegeven moment een reis maakte naar Amerika, zag hoe merken als Coca-Cola daar reclame maakten en die kennis naar zijn bedrijf bracht.

"Elk product kreeg een nieuw etiket of logo zónder de apostrof-s. Zo werden het teken en de letter ook van het silo­gebouw gehaald, waardoor de wijde spatiëring is ontstaan. Dit was een verandering die het bedrijf ontzettend veel geld bespaarde in bijvoorbeeld neonletters en etiketten. Elke keer als je langs het gebouw komt, zie je de spatie die symbool staat voor de durf van Heineken."

Huis­nummers als sculpturen in het Olympisch Kwartier, door Reinoud Oudshoorn Beeld Marijke Stroucken

Iets verder uit het centrum ligt de laatste stop van deze toer: het Olympisch Kwartier. Een wijk die zich kenmerkt als 'typisch Amsterdams', volgens Jacobs. "De meeste mensen die aan Amsterdam denken, zien een grachtengordel voor zich. Terwijl de Amsterdamse School veel
bepalender is voor de Amsterdamse architectuur."

Jacobs legt uit hoe deze kenmerkende architectuur te zien is in het Olympisch Kwartier: "De Amsterdamse School is een stijl waarbij de ontwerpers veel aandacht hadden voor details. Als een blok huizen werd gemaakt, werd dat gezien als een gezamenlijk kunstwerk. Een beeldhouwer maakte het beeld en een lettermaker ontwierp de typografie."

Tien jaar geleden zijn de huizenblokken in het Olympisch Kwartier op dezelfde wijze tot stand gekomen. Verschillende kunstenaars zijn gevraagd om aan het ontwerp mee te werken, onder wie kunstenaar Reinoud Oudshoorn, die de huisnummers als sculpturen bedacht.

"De nummers zijn een soort sprookje en hebben iets myste­rieus. Je kunt zien dat ze echt driedimensionaal horen te zijn, door de bolling. Erg praktisch zijn ze niet - de taxichauffeur en de pizzabezorger zullen wel moeite hebben ze te lezen."

De gids Safari Typo Amsterdam (€13,99, uitgeverij De Buitenkant) wordt vrijdag gepresenteerd in Pakhuis de Zwijger, ­tijdens een avond over typografie op openbare plekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden