Onderzoek wijst uit: Meisje met de parel had wimpers

Het Mauritshuis in Den Haag presenteert de resultaten van een onderzoek naar Vermeers Meisje met de parel. Ze stond oorspronkelijk voor een groen gordijn en had wel degelijk wimpers. En de verf van de parel komt uit Engeland.

Meisje met de parel. Beeld Pieter Broeke003
Meisje met de parel.Beeld Pieter Broeke003

Meisje met de parel (ca. 1665) van Johannes Vermeer is twee jaar geleden onderzocht door een internationaal team van wetenschappers. Met behulp van de allerlaatste beeld- en scantechnieken, digitale microscopie en verfmonsteranalyses werden ontdekkingen gedaan over Vermeers penseelvoering, gebruik van pigmenten en de opbouw van zijn schilderij. Het onderzoek werd uitgevoerd onder de naam ‘Het Meisje in de schijnwerper’. Nu presenteert het team de resultaten.

Een van de nieuwe inzichten is dat de achtergrond van het schilderij niet zomaar een lege, donkere ruimte is. Vermeer schilderde het meisje voor een groen gordijn, dat in de loop der eeuwen verdwenen is door het ontkleuren van de verf.

Uitsparingen voor de plooien

Dat de achtergrond groen geweest moet zijn, was al langer bekend. Abbie Vandivere, hoofdonderzoeker ‘Het Meisje in de schijnwerper’: “Wij wisten uit onderzoek uit de jaren negentig dat Vermeer een groen glacis heeft gebruikt, maar tijdens het recente onderzoek hebben we ontdekt dat er rechtsboven in het schilderij diagonale lijnen zitten.” Die lijnen zijn niet met het blote oog te zien en zijn tevoorschijn gehaald met apparaten als microscopen en macro-XRF-scanners.

De lijnen bleken plooien van een doek. Vandivere: “Ze zijn niet alleen in de laatste fase aangebracht. Vermeer heeft dat doek vanaf het begin gepland, want toen hij de zwarte onderlaag aanbracht heeft hij al uitsparingen gemaakt waar de plooien zouden komen.”

De macro-XRF-scanner liet ook zien dat het meisje wimpers heeft. Deze bruine streepjes verf zijn ook niet meer met het blote oog te zien, omdat de pigmenten zo goed als verdwenen zijn. “Terwijl andere gelaatstrekken van het meisje heel vaag zijn geschilderd, zoals de brug van haar neus, heeft Vermeer wel wimpers geschilderd. Dus hij heeft keuzes gemaakt wat hij scherp wilde hebben en wat hij een beetje vaag wilde houden.”

Loodwit voor de parel

Vermeer zette het schilderij op in verschillende tinten bruin en zwart. In deze onderlagen zitten brede en krachtige penseelstreken, blijkt uit infraroodbeelden. Met dunne zwarte lijnen schilderde hij de contouren van het meisje. Tijdens het schilderen bracht hij wijzigingen aan in de compositie. De positie van het oor, de bovenkant van de hoofddoek en de achterkant van haar hals werden veranderd.

De beroemde parel – overigens geen echte parel, maar een goedkoper sieraad – bestaat voornamelijk uit een klodder dekkend wit en een veeg transparante witte verf. Vermeer gebruikte loodwit. “Monsters die genomen waren in de jaren negentig zijn opnieuw geanalyseerd met nieuwe technieken. Zo konden we ontdekken waar de pigmenten precies vandaan komen. Dit specifieke loodwit is afkomstig uit het Peak District in Engeland.”

Het rood van de lippen blijkt afkomstig uit karmijnzuur uit Mexico en Centraal-Amerika. De hoofddoek is geschilderd met ultramarijn van zeer hoge kwaliteit, gemaakt van de steen lapis lazuli uit Afghanistan. Ultramarijn was in de 17de eeuw duurder dan goud. De ingrediënten van het Meisje komen dus uit allerlei windstreken.

Een echt meisje?

De identiteit van het meisje blijft echter onbekend. Sterker nog, we weten niet eens of ze ooit heeft geleefd. Misschien bestond ze alleen in de fantasie van de schilder. Meisje met de parel was waarschijnlijk geen portret. In de 17de eeuw werden zulke studies aangeduid als ‘tronies’. Ze geven een bepaald type of karakter weer; in dit geval een meisje met een oosterse tulband.

Vandivere vindt dat het schilderij na het onderzoek ‘persoonlijker’ is geworden. “Doordat we letterlijk dichter bij het meisje zijn gekomen, kunnen we kleinere details zien, zoals de wimpers. Ze was een abstract idee van een persoon, maar nu kunnen we denken dat Vermeer een echt meisje voor zich heeft gehad.”

Op www.micro-pano.com/pearl/ staan zoombare afbeeldingen, gemaakt met de Hirox 3D digitale microscoop bij 35x vergroting en details bij 140x vergroting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden