Interview

'Obesitas is de cholera van deze tijd'

Mensen met overgewicht korten op hun uitkering als ze niet willen afvallen? Zo maakt de Britse premier David Cameron het probleem van overgewicht alleen maar groter, stelt voedingswetenschapper Jaap Seidell.

Voedingswetenschapper Jaap Seidell.Beeld Harmen de Jong

Binnen een week twee debatavonden in de stad waar hoogleraar voeding en gezondheid Jaap Seidell (57) gastspreker is over wat volgens VN-topman Ban Ki Moon misschien meer nog dan de financiële crisis en terrorisme hét probleem is van deze tijd: gezondheidsverschillen zoals overgewicht.

In Pakhuis De Zwijger duidde Seidell begin ­deze week het verband tussen overgewicht en armoede en maandag houdt hij in Crea de Amsterdam­lezing over obesitas in de hoofdstad. 'Armoede, overgewicht en het ­leven in de grote stad. Het één heeft alles te maken met het ander. De link is de onverminderde sociale ongelijkheid, die van invloed is op de gezondheid en de ontwikkeling van kinderen.'

Volgens de Britse premier David Cameron is overgewicht eigen schuld dikke bult. Afvallen, stelde hij deze week, of je wordt gekort op je uitkering.
'Wat Cameron nu zegt, is typerend voor hoe de notabelen van vroeger dachten over cholera en ondervoeding. 150 jaar geleden waren er grote problemen in de armoedewijken van de Amsterdamse binnenstad. Het waren wijken vol ellende, waar je dood ging aan cholera. Maar dat werd gezien als een moreel probleem van de onderklasse. Die hadden geen goede hygiëne en waren van een moreel twijfelachtig allooi.'

'Het was Samuel Sarphati, de Joodse armendokter, die besefte dat het níet aan de mensen zelf lag, maar aan hun omgeving: geen werk, ondervoeding, geen afvalscheiding, open riolen. Hij maakte zich sterk voor een schonere leefomgeving, voor werk en inkomen en makkelijker toegang tot goedkoper voedsel. Hij zette een broodfabriek op aan de Vijzelgracht, waar het brood dertig procent onder de bakkersprijs werd verkocht. Toen was het snel afgelopen met de cholera. Nou ja, niet helemaal - hij is er zelf aan overleden toen hij 53 was.'

'Nu zijn de buitenwijken de achterstandswijken geworden, tussen Amsterdam-Zuid en Amsterdam-Nieuw-West is een verschil in levensverwachting van veertien jaar. Er zijn andere problemen die de grote gezondheidsverschillen veroorzaken: ongezond eten, overgewicht, diabetes, overmatig alcoholgebruik. Ook daarover wordt gezegd dat het de schuld is van de mensen zelf: obesitas als de cholera van nu.'

'Maar met zo'n uitspraak maakt Cameron het probleem alleen maar groter, het werkt stigmatiserend en heeft zo een averechts effect.'

Maar u hebt zelf ook nog wel een blauwe maandag gedacht: gewoon minder eten en niet zeuren.
'Zo werd je opgeleid binnen het universitair ziekenhuis. Daar hadden ze het over DDD'ers: dikke domme diabeten. Zo wordt er vaak over deze mensen gepraat. Het is moeilijk je in hen te verplaatsen.'

'Maar na mijn studie ondervond ik in de Verenigde Staten aan den lijve wat de omgeving doet. Hier liep ik hard en in Baltimore niet. Het was er veertig graden, er was meer criminaliteit, minder plek. Ik ging lunchen met collega's. Grote porties, want meer is lekkerder, veel fastfood. En je loopt nergens heen, je gaat niet met de fiets, dat zijn van die ongemerkte dingen in onze cultuur. En ja, dan kom je aan.'

'In een stedelijke omgeving kun je, met groene ruimtes, met sportscholen, best heel gezond leven. Maar als je in een minder bevoordeelde wijk woont, is dat lastiger. Een jaar of vijftien geleden zag je de trend dat hoogopgeleide ouders de stad uit trokken, naar Maarssen, Abcoude.
Kinderen moesten buiten kunnen spelen, en dat kon niet als je driehoog-achter woonde. Maar tegenwoordig blijven ze weer in de binnenstad. Ze hebben bakfietsen, er wordt van alles georganiseerd om kinderen te laten spelen, die worden afgezet bij speeltunnels. Toch spelen kinderen minder buiten. En: je moet het wel kúnnen organiseren om je kind even 'uit te ­laten'.'

'Veel mensen in achterstandswijken hebben die mogelijkheden niet. die wonen in een omgeving met veel meer criminaliteit, waar áls er al veldjes zijn, gespuis rondhangt. Dan hou je je kind wel binnen. En dan is de veiligste oppas de televisie.'

U zegt: de sociale gelijkheid is niet ­alleen onverminderd, maar ook groter ­geworden.
'Zeker in de grote steden neemt de sociale ongelijkheid toe. Mensen met een hoog inkomen worden steeds ­gezonder, ze eten superfoods, ze hebben een personal trainer en gaan naar Marqt, toch wat anders dan de Lidl. Zo leven hoog opgeleiden steeds langer in relatief goede gezondheid.'

'Maar in de achterstandswijken wordt de toegang tot de gezondheidszorg moeilijker; de tweedeling waarvoor minister Els Borst destijds al waarschuwde, wordt steeds meer realiteit. VN-secretaris-­generaal Ban Ki Moon stelde onlangs dat de verstedelijking met de bijkomende ongelijkheid en gezondheidsverschillen misschien wel een groter probleem is dan oorlogen, ­financiële crises en terrorisme.'

En dan is er ook nog de pressie van de voedselindustrie.
'Er valt veel geld te verdienen aan passief entertainment en voedselconsumptie. Wat dat betreft is tv een soort monster geworden. Je zit, je snackt en je drinkt. En wie drinkt er nog water voor de tv? Dat is altijd frisdrank of alcohol.'

'Kinderen krijgen heel veel reclame voor ongezond eten voorgeschoteld. Ik ben betrokken bij de alliantie tegen kindermarketing. Als ik daarover praat, reageren liberale partijen: je wil toch niet dat de overheid dat gaat reguleren, dat is toch betutteling? Zoals Cameron zegt dat hij geen ­nanny state wil. Maar nee, dat is geen betutteling. De overheid moet de zwakkeren in de samenleving en de kinderen beschermen.'

Die DDD's zijn dus slachtoffer van hun omgeving, omstandigheden en marketing. Maar ze hebben toch ook zelf ­verantwoordelijkheid?
'Ik vind dat wel moeilijk. Overgewicht heeft zeker ook te maken met armoede en de onzekerheid die dat met zich meebrengt. Je kijkt niet te ver vooruit als je andere, acute problemen hebt die veel meer voorrang hebben dan ons Zwitserlevengevoel van 'wat gaan we over dertig jaar doen?'

Seidell illustreert, de bal van zijn hand tegen de tafel, zijn vingers vormen een helling: 'Gezond leven is als een bal oprollen tegen een helling. De bal en het rollen zijn eigen verantwoordelijkheid. Maar overheid en industrie zijn verantwoordelijk voor die helling. En in sommige wijken is die helling gewoon té steil.'

De situatie in Amsterdam is grimmig, volgens de recentste cijfers telt de stad 2300 kinderen met gevaarlijk overgewicht. Is het een onoplosbaar probleem?
'En in heel Nederland achttienduizend kinderen, waarin de vier grote steden een belangrijk aandeel hebben. Maar zelfs in de beste wijken van Amsterdam liggen de percentages hoger.'

'Onoplosbaar? Ik weet het niet. In Amsterdam is het erg lastig met die grote ongelijkheden. Maar de Amsterdamse Aanpak ­Gezond Gewicht is wel bijzonder in Nederland, die loopt tot 2033 in plaats van alleen deze coalitieperiode. En waar de Amsterdamse wethouder Erik van der Burg eerst nog sprak in termen van 'obesitas is kindermishandeling', wordt nu ook door hem veel genuanceerder naar omgevingsfactoren gekeken.'

'Idealiter richt je je al op de vroege kindertijd, de verschillen in motoriek en smaakontwikkeling bestaan al als de kinderen vijf, zes jaar zijn. Vroeg beginnen, anders wordt het een heel leven bijsturen.'



Wilt u reageren? Dat kan! Scroll een beetje naar beneden om een reactie te plaatsen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden