PlusAchtergrond

Nu thuis beschikbaar: twee tijdloze meester­films van Andrej Tarkovski

Nu beschikbaar om thuis in te halen: twee tijdloze meester­werken van Andrej Tarkovski, over de gekte van isolatie en het verbroken verbond tussen mens en natuur.

Beeld Hollandse Hoogte

Zelden zat een criticus er historisch zo naast als de New York Times-collega die Andrej Tarkovski’s Stalker (1979) neersabelde toen die in 1982 in Amerika ging draaien. ‘Niet iedere fantasyfilm hoeft een Oz of een E.T. te creëren, maar aan de andere kant mag het feit dat film een visueel medium is ook niet geheel genegeerd worden,’ schamperde Janet Maslin.

Ze beklaagde zich verder over de ‘grauwe, weinig bij­zondere rurale locaties’ die Tarkosvki gebruikt om zijn mysterieuze Zone weer te geven, en het ‘gebrek aan urgentie’ in de reis van de drie mannen die dit verboden gebied binnengaan. In slechts 450 woorden serveert Maslin de film af. Het kan verkeren: inmiddels wordt Stalker gezien als onbetwist meesterwerk van één van de grootste regisseurs uit de filmgeschiedenis.

Bij Maslins laatste twee klachten is nog iets voor te stellen, ook voor wie het oneens is met het oordeel dat zij eraan verbond. Stalker is inderdaad een trage film, en ­Tarkovski kiest inderdaad doelbewust doodgewone plekken voor zijn scifi-verhaal. Maar wat ben je als filmkenner nog waard als je de visuele kracht van deze film niet herkent? Als je niet overweldigd raakt door de grenzeloze schoonheid die Tarkovski juist met die gewoonheid en dat tempo weet te creëren?

Andere regels

Slechts zeven speelfilms maakte Andrej Tarkovski (1932-1986) in een carrière van grofweg twintig jaar, tot aan zijn vroegtijdige dood op 54-jarige leeftijd aan longkanker. ­Zeven films die volstrekt eigen zijn, die lijken op niets ­anders dan elkaar, misschien wel meer dan bij welke andere filmmaker ook. Omdat ze, eindeloos veel meer dan in de commerciële filmindustrie gebruikelijk is, een directe ­uiting zijn van Tarkovski’s visie op zijn gekozen kunstvorm, op de wereld en op de mens. Tarkovski’s reputatie is er een van moeilijke metaforen, rijke abstracties en poëtische beeldtaal, maar dat is niet terecht. Er is niet veel moeilijks aan – alleen speelt Tarkovski volgens volstrekt andere regels dan we gewend zijn.

Al zijn zeven films waren vorig jaar te zien in een uitgebreid retrospectief in filminstituut Eye, in nieuw opgepoetste digitale kopieën. Twee daarvan zijn nu ook in Nederland beschikbaar voor thuis: Solaris (1972) ­verscheen onlangs op dvd, en is samen met Stalker ook beschikbaar via Picl, de digitale bioscoopzaal van enkele tientallen filmhuizen.

In Solaris reist psycholoog Kris Kelvin af naar planeet Solaris, waar hij plots oog in oog staat met zijn overleden echtgenote.

De films vormen een interessant tweeluik, en spiegelen elkaar op veel manieren. Als je het ver genoeg abstraheert, zou je Stalker zelfs kunnen zien als remake van Solaris. Over die ruimtevaartfilm was Tarkovski uiteindelijk ontevreden – hij vond dat hij zich te veel had laten verleiden tot de technologische toekomstvisioenen die het genre aankleven.

Stalker gooit dat allemaal rigoureus overboord: vandaar die recensie in de New York Times. Maar in de kern is er veel hetzelfde als in Solaris: beide zijn sciencefictionfilms die ver af staan van de commerciële conventies van dat genre. Beide thematiseren, onder andere, de verstrekkende gevolgen als de mens te ver van de natuur afdrijft. Beide draaien om een drietal mannen die zich begeven op raadselachtig, onontgonnen gebied, waar ze in beide films worden geconfronteerd met hun diepste verlangens.

In Stalker is dat de Zone, een gebied waar na een buitenaardse inslag de natuurwetten niet meer lijken te gelden. De Stalker van de titel is een gids die twee andere mannen, een schrijver en een wetenschapper, het streng afgesloten gebied binnensmokkelt. In Solaris reist psycholoog Kris Kelvin af naar een ruimtestation dat in een baan rond de planeet Solaris draait, waar hij net als de twee al aan­wezige wetenschappers bevangen wordt door de invloed van de planeet-met-bewustzijn, die hun herinneringen of dromen tot leven wekt. Letterlijk: Kelvin staat plotseling weer oog in oog met zijn jaren geleden overleden echt­genote.

In een uitgebreide proloog neemt Kelvin afscheid van de aarde, op en rond zijn landelijk gelegen ouderlijk huis. Hij verwisselt die idyllische omgeving voor het steriele, kunstmatige leven in het ruimtestation – om juist daar zijn geliefde terug te vinden. De reis van de Stalker is ­precies andersom: hij laat vrouw en kind achter voor zijn tocht naar de Zone. De openingsscènes van Stalker zijn ­gefilmd in wat vaak omschreven wordt als sepiatonen – in feite hebben de beelden een mysterieuze bijna brons-­achtige gloed. Pas als de Stalker en zijn reisgenoten het hart van de Zone bereiken, komt er kleur in het beeld: weelderig groen, modderbruin, roestrood, het harde blauw van ijzig water.

Duiding en interpretatie

Met hun ongrijpbare centrale locaties, plekken waar de aardse natuurwetten niet gelden, lijken Solaris en Stalker bij uitstek Tarkovski’s reputatie als maker van ‘moeilijk’ werk te bevestigen. Films die je niet moet willen begrijpen maar moet ondergaan: zo worden zijn films veelal beschreven. Dat is een valse tegenstelling, natuurlijk.

Zo moeilijk is Tarkovski niet – wat er gebeurt is in zowel Solaris als Stalker simpel genoeg te volgen en uit te leggen. Waar het ‘moeilijk’ wordt, is in de betekenis ervan, de duiding en interpretatie. Omdat Tarkovski niet eenduidig wíl zijn, maar bij volle bewustzijn reikt naar iets voorbij dat bewustzijn, en er dus niet één enkele oplossing te vinden is die alles verklaart. Maar dat betekent niet dat het allemaal betekenisloos is – integendeel.

Waar de cinema zich in 99,9 procent van de gevallen presenteert als een objectief medium, grossiert Tarkovski juist in subjectiviteit. Zijn eigen subjectiviteit als maker, om te beginnen. Vervolgens de subjectiviteit van zijn personages, waar hij in en uit beweegt op manieren die bijna on­merkbaar de gangbare wetten van de filmtaal tarten. ­Herhaaldelijk keren in zijn films bijvoorbeeld shots terug die worden gepresenteerd als de blik van een bepaald personage, waar datzelfde personage vervolgens op een een gegeven moment in beeld komt. Dat ‘mag’ niet, in de ­gestandaardiseerde filmtaal, maar het wérkt.

Dat is de belangrijkste subjectiviteit die Tarkovski aanspreekt: die van ons, als kijker. Wij moeten er chocola van maken, door ons open te stellen voor wat de film brengt en onze eigen gevoelens en gedachten erop los te laten. Wij moeten het gaan begrijpen, door het te ondergaan.

Sovjet-filmposter voor Solaris (1972). Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden