Plus Filmrecensie

Nina: taboedoorbrekend in modern Polen

Olga Chajdas maakt haar debuut met Nina. Deze Poolse film trekt de aandacht, niet vanwege de filmische kwaliteit, maar vanwege het aan de kaak stellen van een taboe.

Julia Kijowska (links) en Eliza Rycembel als Nina en de lesbische Magda in Nina

Twee jaar geleden overleed de Poolse regisseur Andrzej Wajda. Hij was negentig jaar oud. Met zijn dood kwam er een einde aan een tijdperk, want Wajda was het boegbeeld van de generatie regisseurs, die hun belangrijkste films maakten in communistisch Polen.

Met politiek geladen films bekritiseerden zij openlijk of verhuld de communistische repressie. Het bracht hen vaak in aanvaring met de censuur, maar deze regisseurs wisten als geharnaste tegenstanders van het regime niet van opgeven.

Ze hadden de oorlog meegemaakt en erger kon het niet worden. Wajda's vader was als Poolse officier met duizenden andere Poolse militairen in 1940 door de Russen in de massaslachting bij Katyn vermoord. Erna vocht Wajda als zestienjarige knul in het Poolse verzet tegen de nazi's. Het naoorlogse communistische regime ervoer hij, en met hem vele anderen van zijn generatie, als een nieuwe fase in de onderdrukking van het Poolse volk.

Het leverde schitterende films op, zoals Wajda's trilogie over de invloed van de Tweede Wereldoorlog op het naoorlogse Polen. Met deze films nam hij stelling tegen blind patriottisme en heldenverering en leverde hij kritiek op de holle retoriek van het communistische regime.

Na de val van het communisme in 1989 verdween de politieke cinema in Polen naar de achtergrond. Wajda bleef films maken, maar met uitzondering van Katyn, een drama over de Russische slachtpartij van 1940, voelde zijn werk minder urgent.

Universele thema's
Na de val van de muur werd de vijftien jaar jongere Krzystof Kie¿lowski het nieuwe internationale boegbeeld van de Poolse cinema. Hij maakte geen politieke films, maar films over existentiële levensvragen, zoals over de rol van geloof en toeval in onze levens. Kie¿lowski is wel eens een filmmaker genoemd voor moderne, a-religieuze mensen die hunkeren naar mystieke en religieuze gevoelens.

Kieslowski's films zijn universeel, omdat iedereen wel iets herkent in de zoektocht van de personages naar zingeving en een moreel houvast in het leven.

Anders dan Wajda en zijn generatiegenoten zat Kie¿low-ski niet aan Polen vastgeklonken. Zo maakte hij zijn laatste films Bleu, Blanc en Rouge, een op de slogans van de Franse revolutie geïnspireerde trilogie, voornamelijk in Zwitserland en Frankrijk. We zouden graag weten hoe Kie¿lowski over de huidige Poolse maatschappij denkt. Helaas zullen we het nooit weten, want de regisseur overleed in 1996, op 54-jarige leeftijd.

Nina

Regie Olga Chajdas
Met Julia Kijowska, Eliza Rycembel
Te zien in Eye

Het optimisme en de vrijheid van de eerste decennia na de val van het communisme heeft in Polen ruimte gemaakt voor een benauwend nationalisme. Dat heeft ook zijn weerslag op de filmindustrie, waarin steeds meer nationalistische films worden gemaakt. Die films komen we zelden buiten Polen tegen, omdat ze voor een Pools publiek worden gemaakt. Hoopgevend is dat veel ervan floppen, omdat het Poolse publiek er geen zin in heeft.

Tegenover het nationalisme in de filmwereld staan (jonge) filmmakers, die de benauwend conservatieve moraal onder vuur nemen. Zoals de 35-jarige Olga Chajdas met haar debuut Nina. De film voert in Warschau dertiger Nina (Julia Kijowska) op, een lerares die al jaren getrouwd is met automonteur Wojtek (Andrzej Konopka). De twee willen dolgraag een kind, maar omdat Nina niet zwanger wordt, staat hun huwelijk onder zware druk.

Als het stel opzoek gaat naar een jonge draagmoeder komen ze in contact met de lesbische Magda (Liza Rycembel) en verandert de film in een lesbisch ontwaakdrama. Chajdas maakt het de kijker niet makkelijk, want de film bevat nogal wat ongeloofwaardigheden. Zo is het vreemd dat Nina en Wojtek niet meteen aan Magda vertellen dat zij een draagmoeder zoeken, maar dat ze haar seksueel benaderen.

Expliciete lesbische scènes
Nina is een nogal warrig drama, maar het belang van de film ligt in Polen niet in de filmische kwaliteit maar in het aan de orde stellen van een taboe. Het tonen van een lesbische verhouding in een film is in het huidige Polen een statement op zichzelf, helemaal als er expliciete seksscènes in zitten, zoals in Nina.

Dat Polen in Europa in de topdrie staat van slechtste landen voor de lhbt-gemeenschap, spreekt boekdelen. In een zaalgesprek op het filmfestival in Rotterdam, waar Nina de publieksjuryprijs Big Screen Award won, zei Chajdas dat er in Warschau zelfs niet één lesbische club bestaat. Er zijn nog veel Nina's nodig in Polen.

Vrouwen in de frontlinie

Het is opvallend dat vooral vrouwelijke Poolse filmmakers aan de benauwende Poolse moraal morrelen. Olga Chajdas doet dat met Nina, maar zij staat (nog) in de schaduw van Malgorzata Szumowska (1973). Deze filmmaker is inmiddels tot ver buiten Polen bekend.

In haar films toont Szumowska mensen, die worstelen met het keurslijf waarin ze gevangen zitten. Zoals in Elles, waarin een door Juliette Binoche gespeelde journalist in de ban raakt van prostitutie. Of zoals in In the Name of, waarin een priester worstelt met zijn homoseksuele gevoelens. Szumowska, die met haar films veel prijzen heeft gewonnen in Polen, maar ook op prestigieuze festivals als Berlijn en Locarno, is jurylid op het komende filmfestival van Venetië.

De radicaalste filmer is Katarzyna Roslaniec (1980), die met Satan Said Dance de provocerendste Poolse film van de afgelopen paar jaar maakte. Het 'verloederingsdrama' voert een jonge schrijfster op, die door drank, seks en drugs in een neerwaartse spiraal belandt. Sommige Poolse critici veroordelen de film als een holle provocatie, anderen zien er een scherpe aanval in op de verstikkende conservatieve moraal in Polen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden