Nieuwe theorie over ontstaan Amsterdam houdt kenners bezig

Amsterdam ontstond niet aan de Amstel maar aan de Die, schrijft Bas Kok in zijn boek Oerknal aan 't IJ. Volgens kenners Fred Feddes en Chris de Bont is die conclusie echter te makkelijk.

De plek waar Amsterdam volgens Bas Kok ontstond, vanuit de lucht gezien. Beeld anp

Vrijdag werd Bas Koks boek over Amsterdam-Noord, Oerknal aan 't IJ, gepresenteerd. Vooral Koks ideeën over de ontstaansgeschiedenis van Amsterdam deden stof opwaaien.

Koks redenatie begint bij het jaar 1000, toen er één rivier door het gebied liep, van het huidige Amsterdam-Noord naar de Stopera. Het IJ lag nog droog, dus konden bewoners geleidelijk langs de Die afdalen naar het stadscentrum, waar in 1100 de beginselen van Amsterdam zichtbaar werden. 'Je zou dus kunnen zeggen dat Amsterdam een uitbreiding van Noord is,' aldus Kok.

De Die was de bronrivier van Amsterdam. Daarin is volgens Kok de Dam gelegd, niet in de Amstel. De échte Amstel liep vier kilometer onder het punt waar Amsterdam ontstond: vanaf de Omval zuidwaarts richting Diemen. Tussen de Die en de Amstel is rond 1200 een gracht gegraven. Het noordelijke deel van de Amstel was de Die. Volgens Kok wordt zijn hypothese ondersteund door het onwaarschijnlijk rechte verloop van het stuk Amstel tussen de Omval en de Blauwbrug.

Fred Feddes (58) is schrijver van het boek 1000 jaar Amsterdam
'Als je iets zegt over deze periode moet je altijd een slag om de arm houden. Harde bewijzen zijn schaars en elke voorstelling is hooguit 'aannemelijk', nooit 'zeker'. Het is aannemelijk dat het rechte stuk Amstel tussen Omval en Stopera een gegraven verbinding is tussen twee oudere stroompjes. Het is ook aannemelijk dat het IJ een tijdlang dichtgegroeid was. Daardoor kon het noordelijke stroompje het IJ 'oversteken' om via het tegenwoordige Noord en Waterland z'n weg te vervolgen. Zo beschrijft Kok het ook. Tot zover volgt Kok een theorie die al vrij brede steun heeft.'

'Het belangrijkste nieuwe in zijn boek is de kwestie van de naamgeving. Hij vindt dat we het noordelijke stroompje de Die moeten noemen in plaats van Amstel. Ik weet niet of dat nu zo belangrijk is. Naamgeving heeft een eigen geschiedenis, en je kunt niet simpelweg uitmaken wat de 'echte' naam is. Wat ik curieus vind, is dat Kok de loop van de Die in omgekeerde richting beschrijft, dus van de monding naar de oorsprong. Zo komt automatisch het zwaartepunt in Noord te liggen en is het zuidelijke puntje slechts een soort krulstaartje. Maar het klopt niet; het is alsof je de loop van de Rijn laat beginnen in de Noordzee. Ook als je dit riviertje voortaan 'de Die' noemt, heeft die zijn bron nog altijd bij de Blauwbrug.'

Chris de Bont (64) is historisch geograaf. Hij schreef in 2008 Vergeten land, over veenontginningen tussen 800 en 1350, waarin ook nieuwe theorieën over het ontstaan van Amsterdam stonden.
'Het idee dat een doorgaande waterloop vanaf de Stopera over het IJ door de Waterlandse Die naar Almere zou hebben gelopen, werd begin jaren zeventig door bodemkundige Leen Pons geopperd (Pons wordt ook genoemd in Koks boek, red.). Het hing samen met zijn aanname dat het IJ bij Amsterdam rond 800 was dichtgegroeid met veen én dat de Amstel tussen de Omval en de Stopera was gegraven. Later hebben enkele wetenschappers hun tanden gebroken op deze problematiek. Het grote probleem is de enorme landschapsdynamiek die zich in veen in enkele eeuwen kan voordoen. Rond 800 was hier sprake van een licht heuvelend veenlandschap met toppen en ruggen van zo'n vier meter boven de zeespiegel. De loop van de veenriviertjes werd daardoor bepaald.'

'Ik volg Pons' aanname en geef daar in Vergeten land en in mijn boek Amsterdamse boeren een zo sluitend mogelijke onderbouwing voor. Het is niet uitgesloten dat de Die ooit ontsprong ten zuiden van het IJ, maar om de ontginningen van het veengebied rondom het latere Amsterdam te begrijpen is het belangrijk het landschap te reconstrueren dat de boeren kort na 800 aantroffen, toen het IJ deels was dichtgegroeid met veen en hetzelfde ook voor de (later zo genoemde) Amstel gold.'

'Je kunt je alleen in dit debat mengen als je rekening houdt met alle bronnen, landschappelijke omstandigheden en met eigenschappen die met de agrarische veenontginningen samenhingen. De ontginningen aan weerszijden van de 'Noorder'- en 'Zuider'-Amstel en de verbinding van die twee door een kanaal moet in de afwegingen worden betrokken en alles moet 'logisch' passen in de waterhuishouding die de ontginners daar hebben gerealiseerd. Vooralsnog zie ik geen redenen om Diedam als voorloper van Amsterdam aan te nemen, maar leuk gevonden is het wel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden