Plus

Nieuw onderzoek naar verraad van Anne Frank: wat maakt het zo speciaal?

Een coldcaseteam, geleid door een oud-­FBI-agent, gaat de verrader van Anne Frank opsporen. Nieuwe technieken en een opeenstapeling van data moeten nieuw licht op de zaak werpen.

Oud-FBI-agent Vince Pankoke en onderzoeker van de Anne Frank Stichting Gertjan Broek bij de boekenkast die de entree naar het Achterhuis aan het zicht onttrekt.Beeld Tijo Oost

Otto Frank en de helpers van het Achterhuis zijn er altijd van overtuigd geweest dat er verraad in het spel is geweest bij de arrestatie van de tien onderduikers op 4 augustus 1944. Er bestaat een lange lijst met namen van mogelijke verraders.

Maar het coldcaseteam veegt alle onderzoeken van tafel en kijkt met een frisse blik. "Ze vertrekken niet vanuit een bepaalde theorie," zegt regisseur Thijs Bayens die met het idee kwam om de zaak als cold case te heropenen.

Bayens: "Anne is beroemder dan Johan Cruijff. Tijdens een van mijn reizen in Afrika merkte ik dat ze tot in kleine dorpjes het verhaal van Anne kennen. Maar niemand weet hoe het is afgelopen. Wij willen uitvinden wat er gebeurd is. Wie heeft de familie Frank verraden?"

Vlak nadat het nieuws van het onderzoek door dit coldcaseteam naar buiten kwam, 'ontplofte' zijn telefoon. The Guardian, Reuters en The New York Times hingen aan de lijn.

Gedetailleerde blik
De gepensioneerde FBI-agent Vince Pankoke (57), die betrokken was bij het opsporen van Colombiaanse drugskartels en Wall Streetcriminelen, geeft leiding aan het team van criminologen, historici en data-analisten.

Hij keek in het voorjaar uitgebreid rond in het Achterhuis. Gertjan Broek, onderzoeker van de Anne Frank Stichting, leidde hem rond. "Wat mij opviel, is hoe gedetailleerd zijn blik is en waar hij allemaal op let. Hij is gewend gebouwen te doorzoeken waar drugs verstopt zaten," zegt Broek.

"Hij weet alles van geheime vindplaatsen en beweegbare delen," zegt Pieter van Twisk, journalist en compagnon van Bayens.

Bayens filmde de rondleiding van Pankoke door het Achterhuis: "Hij nam alles indachtig in zich op, stond soms een lange tijd doodstil. In diepe concentratie. Hij keek naar het Achterhuis als een politieman. Een van de dingen die hem opviel, was het spoor dat de boekenkast op de grond had getrokken."

Of dat spoor echter al in 1944 te zien was, weet Broek niet. "Tijdens de inval kwamen er ook ervaren rechercheurs binnen. Zij zagen misschien dat ze niet het hele gebouw in konden komen en hebben misschien zo de doorgang ontdekt."

Maar het kan ook een buurman zijn geweest, oppert Bayens. "Heeft iemand wellicht de ruzies gehoord die zich in het Achterhuis afspeelden?"

Victor Löw
Het team verzamelt momenteel 'big data' uit archieven in binnen- en buitenland, onder meer van het Holocaust Memorial Museum, National Archives in Washington, het CABR (Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging), Niod (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust en Genocidestudies), Stadsarchief Amsterdam en Anne Frank Stichting.

Van Twisk: "Deze data worden met elkaar vergeleken om verbanden te kunnen leggen. Welke arrestaties werden er tussen mei 1944 en december 1944 gedaan? Waar woonden de NSB'ers en waar de opgepakte Joden?"

Welke arrestaties werden er tussen mei 1944 en december 1944 gedaan? Big data moet helpen.Beeld Fotocollectie Anne Frank Stichting

Het coldcaseteam heeft acteurs enkele helpers en verdachten laten naspelen. Victor Löw speelde de rol van Wim van Maaren en Tina de Bruin die van Jeltje Jansen-Bremer, voormalig Opektademonstratrice en vrouw van Job Jansen, die was toegetreden tot de Weerafdeling van de NSB.

Sicherheitsdienst
Van Twisk: "De acteurs hebben de verklaringen voorgelezen die de personen na de oorlog hebben afgelegd. Dit spel is gefilmd en zal onderdeel gaan uitmaken van de toekomstige documentaire of serie die we willen maken."

Bayens wil daarnaast familieleden van getuigen of andere betrokkenen spreken en dagboeken van oud-buurtbewoners inzien. "We vragen het publiek ons met deze zaak te helpen. Ook in financieel opzicht doen we een beroep op de mensen. We worden niet gefinancierd omdat we onafhankelijk willen zijn."

Het team hoopt op 4 augustus 2019 de resultaten naar buiten te brengen. Dan is het precies 75 jaar geleden dat de leden van de Sicherheitsdienst een inval deden in het pand Prinsengracht 263. Onderzoeker van de Anne Frank Stichting Broek: "De Anne Frank Stichting kijkt zeer uit naar de conclusies van het team."

Informatie over het project: coldcasediary.com

De verrader?

Tientallen mogelijke daders zijn door de jaren in verband gebracht met het verraad van Anne Frank. Dit zijn de meestgenoemde.

Wim van Maaren - pakhuisknecht.
Tonny Ahlers - nationaalsocialist, fotograaf, scharrelaar.
Ans van Dijk - verraadde talloze onderduikers, is ter dood gebracht.
Maarten Kuiper - SD-rechercheur, is ter dood gebracht.
Abraham Kaper - rechercheur/ chef Bureau Joodsche Zaken.
Jop Jansen - echtgenoot van ex-medewerkster van Otto Frank.
Lena Hartog-van Bladeren - werkster.
A. van den Bergh - notaris, betrokken bij Joodsche Raad.
J. Mater - buurman op de Prinsengracht, NSB-lid.
M. Slegers - nachtwaker.
G. Gringhuis - SD-rechercheur die ook bij de inval op 4 augustus 1944 was.

Eerder onderzoek

Er zijn in het verleden verschillende onderzoeken naar het verraad verricht. Een daarvan was het onderzoek van de PRA (Politieke Recherche Afdeling) in 1948 naar de pakhuisknecht Wim van Maaren, die in 1943 bij het bedrijf Opekta van Otto Frank kwam te werken.

Van meet af aan bestond een sterke verdenking tegen de man, maar er is nog steeds onvoldoende bewijs, stelt Gertjan Broek in zijn Onderzoeksverslag inzake verraad en arrestatie van de onderduikers in het Achterhuis van eind 2016.

Een ander onderzoek werd gedaan door de rijksrecherche in 1963, nadat nazijager Simon Wiesenthal onthulde dat de SS'er Karl Silberhauer, die later bij de politie in Wenen werkte, in 1944 de leiding had bij de arrestatie van de bewoners van het Achterhuis.

Ook is er een theorie dat er geen verraders zijn maar dat het Achterhuis per toeval 'bij een huiszoeking' is ­ontdekt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden