Nieuw monument in Amstelpark voor 140 geëxecuteerde Amsterdammers

Honderd lege stoelen in het Amstelpark worden het nieuwe monument voor de slachtoffers van fusilladeplaats Rozenoord. 'Voor sommigen was het gewoon pech.'

Zo stelt de Israëlisch-Nederlandse kunstenaar Ram Katzir zich het nieuwe monument Rozenoord voor.Beeld Studio Ram Katzir

Volgend jaar in het Amstelpark: een grasveld met lege stoelen, ter nagedachtenis aan de slachtoffers die in de laatste maanden van de oorlog door de Duitse bezetter bij de nabijgelegen fusilladeplaats Rozenoord aan de Amsteldijk werden terechtgesteld. Alle honderd stoelen rusten op een betonnen steen waarop naam, geboortedatum en datum van overlijden van één van de slachtoffers staan.

Het monument is een ontwerp van de Israëlisch-Nederlandse kunstenaar Ram Katzir. De Amsterdammer heeft een door het stadsdeel Zuid uitgeschreven ontwerpwedstrijd gewonnen voor een nieuw monument, dat de plaats moet innemen van de plaquette op de feitelijke plek van de fusillades, het kleine plantsoen tussen de begraafplaats Zorgvlied en het Amstelpark.

Die sobere plaquette zonder namen - met alleen een opschrift dat herinnert aan de executies in het voorjaar van 1945 - moet wijken voor de verbreding van de A4. Het nieuwe monument wordt in de komende maanden in het Amstelpark geplaatst in een grasveld naast de heemtuin. Dat wordt ook de nieuwe plaats van de jaarlijkse herdenking op 4 mei van de fusillades.

Uitnodigend beeld
Het ontwerp van Katzir maakt indruk door zijn speelse omgang met een zeer beladen onderwerp, zegt Jan Hein Daniëls, lid van de Adviescommissie voor de Kunst die de selectie van het winnende ontwerp begeleidde. 'De honderd lege stoelen verspreid over een grasveld vormen een uitnodigend beeld. Daarna wordt de diepere betekenis duidelijk. Het is duidelijk een plek om te herdenken.'

De verhuizing van het gedenkteken en de keuze voor het nieuwe monument met de stoelen zijn in nauw overleg gebeurd met de nabestaanden van de slachtoffers. 'Het initiatief voor een nieuw monument is afkomstig van de families,' zegt Daniels. 'Daar kwam ook de behoefte naar boven om de namen te noemen van de 140 mensen die bij Rozenoord zijn geëxecuteerd.'

Dat wil zeggen: de namen die bekend zijn. Opmerkelijk genoeg is de identiteit van veertig van de honderd geëxecuteerden nooit achterhaald. Daniëls: 'Daar wordt op de gedenkplek straks wel rekening mee gehouden. Er komt ook een lege stoel voor alle naamlozen, of misschien wel een zitbank.' Het monument moet eind april klaar zijn.

De acht fusillades bij Rozenoord werden tussen 18 januari en 14 april 1945 uitgevoerd, in alle gevallen als strafmaatregel voor aanslagen of sabotageacties van het verzet.

Na de mislukte aanslag op de hoge Duitse politiechef Hanns Albin Rauter bij herberg De Woeste Hoeve bijvoorbeeld werden een dag later op verschillende plekken in het land 263 Nederlanders voor het vuurpeloton gezet. In Amsterdam werden die dag 53 gevangenen naar Rozenoord gebracht om te worden gedood. Onder hen waren ook enkele medewerkers van het illegale Het Parool.

Niets heldhaftigs
Daniëls: 'Andere slachtoffers hadden weer niets met het verzet te maken. Hun dood had ook niets heldhaftigs. Voor hen was het gewoon pech dat zij werden uitgekozen. Over die willekeur gaat het monument ook.' De 53 stierven na een toevalstreffer.

De eerste executies werden uitgevoerd op 18 januari. Verzetsstrijders hadden de school in brand gestoken waar de registratie voor de Arbeitseinsatz plaatsvond en negen werkwilligen aangevallen, van wie zes omkwamen. Dat leidde tot vijf executies van gevangenen voor die school en elf mannen op Rozenoord. De laatste schoten werd afgevuurd op 14 april. Tien mensen stierven. Over de reden bestaat onduidelijkheid. In de overige gevallen ging het om een paar man.

De 53 doden na de aanslag op de Duitse politiechef Hanns Albin Rauter waren dus extreem veel. Die aanslag was niet eens gepland. De verzetsstrijders wilden een Duitse legerauto kapen en stuitten bij toeval op die van de politiechef. Diens chauffeur en adjudant kwamen om. Rauter raakte gewond, hield zich dood en werd zo achtergelaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden