Plus

Niet één, maar drie plafonds doorbreken als niet-witte feminist

Feminisme gaat veel te vaak alleen maar over de positie van de witte vrouw, vinden veel gekleurde vrouwen. Een introductie tot het niet-witte feminisme.

Nancy Jouwe: 'Het is een misvatting dat intersectionaliteit alleen over gekleurde vrouwen gaat' Beeld Lizette Schaap

'Hey @anoushanzume, ideetje voor die €25.000 voor je vrouwenpodcast! Hoofdtelefoons met uit 18-karaats goud geëtste vagina's als oorschelpen.'

Die tweet plaatste dj Mark van der Molen van 3FM vorige maand nadat bekend werd dat Anousha Nzume 24.800 euro ontvangt van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek om haar initiatief Dipsaus te ontwikkelen: een podcast over politiek, kunst en cultuur vanuit het perspectief van de gekleurde vrouw.

Verbaasd
Hoogst verbaasd was Nzume over de reactie. "Dat een collega van een publieke zender zó reageert," zegt ze. "En het is een hartstikke jonge jongen. Dat dit de eerste reactie is van iemand van deze generatie, laat zien hoe erg het in ­Nederland gesteld is."

Nzume is wat je noemt 'intersectioneel feminist': het idee dat niet alleen je vrouw-zijn bepaalt wat je positie in de maatschappij is, maar ook je etniciteit of bijvoorbeeld je geaardheid, religie en sociale klasse. De 3FM-dj had haar niet alleen afgerekend op haar vrouw-zijn. Hij had eerder ook al getwitterd dat we 'nooit één aflevering' van Dipsaus gaan horen - met een link naar een bericht dat Dipsaus voor en door gekleurde vrouwen wordt gemaakt.

Intersectioneel feminisme is een term die in het publieke debat steeds vaker opduikt. 'Mijn feminisme moet intersectioneel zijn en anders is het bullshit,' schreef publiciste Flavia Dzodan in een bekend essay uit 2011.
Als het in Nederland of andere westerse landen over feminisme gaat, dan gaat het doorgaans over thema's als het glazen plafond, gelijke salarissen en de verdeling van zorgtaken tussen man en vrouw.

Hogeropgeleide, blanke vrouw
Dat zijn belangrijke onderwerpen, zeggen intersectioneel feministes, maar het zijn ook onderwerpen die vooral spelen voor de hogeropgeleide, blanke vrouw. Voor een moslima met een hoofddoek daarentegen, is niet dat gelijke salaris de uitdaging, maar of ze überhaupt een baan kan vinden. 'Niet-wit feminisme' wordt de stroming ook wel genoemd die zich richt op deze bredere opvatting van feminisme.

Fatima Warsame is journalist voor Vice, radiozender FunX én feminist. Zij vertelt zichzelf niet terug te kunnen vinden in het 'witte' feminisme. In het filmpje 'Fatima's kunnen geen feminist zijn', dat ze vorig jaar voor online platform Mindshakes maakte, zei ze 'niet één, maar drie plafonds' te moeten doorbreken: dat van vrouw-zijn, van zwart-zijn en van het dragen van een hoofddoek. En niet alleen ten opzichte van mannen, maar ook van vrouwen.

Als voorbeeld noemt ze dat ze onlangs met haar kleine nichtjes in een park zat en in gesprek raakte met een witte vrouw. De vrouw vroeg haar of ze met haar kinderen was, waarop Warsame (22) antwoordde dat het haar nichtjes zijn. Toen Warsame zei dat ze weekend had, reageerde de vrouw verbaasd en zei ze: "O, doe je een werk-leertraject?"
"Ik vroeg me oprecht af of ze diezelfde vragen en aannames ook zou hebben bij een man of een blonde vrouw," zegt Warsame over het voorval.

In de verdediging
Volgens Warsame is er voor vrouwen nog veel winst te behalen als het erom gaat elkaar te vinden. Zo vertelt ze dat ze vindt dat witte vrouwen vaak defensief reageren als ze zegt dat het feminisme van de jaren zestig wellicht goede dingen heeft gebracht, maar dat het niet voor álle vrouwen heeft gevochten. "Ik wil dan helemaal niet zeggen dat ik dat racistisch vind, of iets. Ik wil alleen zeggen: laten we het feminisme nu inclusief maken."

Arzu Aslan is lerares, maar in het publieke debat vooral bekend van Twitter, waarop ze ageert tegen racisme en voor (migranten)vrouwenrechten opkomt. Het valt haar op dat witte vrouwen de gekleurde vrouw vaak (bewust of onbewust) uitsluiten, ook als die witte vrouwen zichzelf feminist noemen.

Wit perspectief
"Een paar jaar geleden dacht ik dat Femke Halsema een oké, linkse feminist was," zegt ze. "Totdat ik onder andere de documentaireserie Seks en de zonde zag. Die gaat over moslimvrouwen. Daarin komt het erop neer dat feminisme voor Femke Halsema betekent dat je als moslima je hoofddoek afrukt en je haren in de wind laat wapperen. Ik draag zelf geen hoofddoek, maar ik ben wel een moslimvrouw. Ik vond het zo paternalistisch. Dat is echt een wit perspectief."

Drie jaar geleden kreeg de Turks-Nederlandse Ezra Coskun door de rechtbank in Den Haag een schadevergoeding van 70.000 euro toegewezen. Ze was op haar tiende door een motor aangereden en had zoveel hersenbeschadiging opgelopen dat ze nooit zou kunnen werken.

De advocaat van Coskun had om vijfenhalve ton gevraagd, maar het bedrag viel veel lager uit, omdat de rechter oordeelde dat Coskun gezien haar 'culturele achtergrond' op haar 26ste zwanger zou zijn geraakt als ze geen ongeluk had gehad. Daarna zou ze nooit meer fulltime gewerkt hebben, aldus de rechtbank.

70.000

Drie jaar geleden kreeg de Turks-Nederlandse Ezra Coskun door de rechtbank in Den Haag een schadevergoeding van 70.000 euro toegewezen

26

De rechter oordeelde dat Coskun gezien haar ‘culturele achtergrond’ op haar 26ste zwanger zou zijn geraakt als ze geen ongeluk had gehad

Nancy Jouwe is in Nederland een van de bekendste onderzoekers van post-kolonialisme en een overtuigd feminist. In een essay voor De Omslag, een online platform, noemde ze Coskun onlangs als Nederlands voorbeeld van een vrouw die zowel op haar vrouw-zijn als haar etniciteit is afgerekend. 'Als Coskun een Turks-Nederlandse of witte, Nederlandse man was geweest, dan was de uitspraak anders geweest,' aldus Jouwe.

Klagen
Volgens Jouwe heeft het intersectioneel feminisme in Nederland een bescheiden vlucht genomen sinds de Zwarte Pietdiscussie, vertelt ze nu aan de telefoon.

"Vóór Zwarte Piet woei de wind anders. In 2001 hebben Gloria Wekker, Maayke Botman en ik het intersectioneel feminisme in Nederland al op de kaart proberen te zetten met een boek, maar de term had toen moeite om een weg te vinden. Malou van Hintum schreef Macha! Macha! een boek over 'klaagfeminisme'. Dat was in die tijd de teneur: dat feminisme en klagen hetzelfde is. Praten over ras was al helemaal niet salonfähig. Nu zie je dat dat verandert."

Als voorbeeld noemt Jouwe een initiatief als University of Colour: een groep Nederlandse studenten van verschillende komaf die sinds vorig jaar strijdt voor meer diversiteit op de universiteit en een minder eurocentrisch onderwijsaanbod. "Het is een misvatting om te denken dat intersectionaliteit alleen over gekleurde vrouwen gaat," zegt Jouwe. "Het is bedacht door zwarte feministen, maar gaat iedereen aan."

Volgens Arzu Aslan is de toenemende aandacht voor niet-wit feminisme onder andere een gevolg van de kracht van sociale media. "Vrouwen van kleur eisen meer geluid op," zegt zij.

Dreigementen
Aslan vertelt hoe de generatie van haar moeder (Aslan heeft een Koerdische achtergrond) al debatten organiseerde over de positie van vrouwen, maar dat die de overwegend witte, doorsnee media doorgaans niet bereikten. "Via sociale media als Twitter vinden mensen elkaar die elkaar anders nooit zouden spreken," zegt zij.

Dat is mooi, maar levert het ook al resultaat op? Arzu Aslan heeft het idee dat er 'een beetje' meer geluisterd wordt naar niet-witte geluiden, maar moet haar eigen inzet op Twitter regelmatig bekopen met dreigementen (soms met de dood), racistische en seksistische verwensingen en vervelende e-mails die naar haar werkgever worden verstuurd. Zij pleit voor meer solidariteit - ook met mensen die buiten je eigen hokje vallen.
"Ik denk dat mensen nog veel vaker hun eigen privilege mogen inzetten voor anderen: mannen voor vrouwen, witte vrouwen voor gekleurde vrouwen, gedocumenteerd staatsburgers voor ongedocumenteerden."

Anousha Nzume stelt dat we af moeten van een 'wij/zij-denken'. Zij verwijst naar het nummer None of us are free van de Amerikaanse soulzanger Solomon Burke. "Als een van ons niet vrij is, dan is niemand vrij."

Lees ook de andere delen uit deze serie:
- Jonge vrouwen in de stad blazen feminisme nieuw leven in [+]
-De erfenis van de Spice Girls: girlpower verpakt in glitter [+]
- Porno voor vrouwen: geloofwaardig en expliciet, maar geen knuffelseks [+]
- De selfie is wapen en vijand van de hedendaagse feminist [+]

Intersectioneel feminisme

De term 'intersectioneel feminisme' werd geïntroduceerd door de Amerikaanse academicus Kimberlé Crenshaw in de jaren tachtig. De term houdt in dat niet alleen sekse bepaalt hoe je wordt benaderd in de maatschappij, maar ook je afkomst. Het intersectioneel feminisme heeft haar wortels in de zwarte burgerrechten­beweging van de jaren zestig.

Veel zwarte vrouwen vonden dat de burgerrechtenbeweging zich vooral toelegde op de positie van de zwarte man. In het doorsnee feminisme konden deze vrouwen zich ook niet vinden, omdat daarin vooral aandacht was voor de witte vrouw. Zij verzonnen toen de term 'black feminism'.

Iets later werd black feminism niet alleen een aangelegenheid van zwarte vrouwen, maar van álle gekleurde vrouwen. Termen als 'non-white feminism' en intersectioneel feminsme kwamen toen meer in zwang, alsmede de opvatting dat feminisme niet alleen over etniciteit en sekse gaat, maar ook over bijvoorbeeld seksuele geaardheid en sociale klasse.

Het principe van intersectioneel feminisme is overigens al veel ouder. In 1851 sprak de in slavernij geboren Sojourner Truth de Vrouwenconventie in Ohio toe met de beroemde speech 'Ain't I a woman?' Daarin zei ze onder andere dat de publieke opinie is dat vrouwen in koetsen getild moeten worden en de beste plekken toegewezen moeten krijgen, maar dat nog nooit in haar leven iemand haar een koets in had geholpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden