Plus

Na 10 jaar is 'de kaart' weer te zien in Amsterdam

Na tien jaar is 'de kaart' weer te zien op de tentoonstelling Blaeu's wereld in kaart in het Scheepvaartmuseum. De wereldkaart uit 1648 is een topstuk van het museum, en uniek in de wereld.

De kaart, meer dan twee bij drie meter groot, was destijds de eerste moderne kaart omdat Australië (deels) staat afgebeeld Beeld -
De kaart, meer dan twee bij drie meter groot, was destijds de eerste moderne kaart omdat Australië (deels) staat afgebeeldBeeld -

Kannibalen, de Chinese Muur, El Dorado, eilanden die niet bestaan, Het Behouden Huys, en vele dieren. Pak een reusachtige loep uit het rek, ga voor de kaart staan en verwonder je. Dit is dé wereldkaart van de Amsterdamse cartograaf en uitgever van atlassen Joan Blaeu (1598-1673).

Blaeu tekende de kaart, bestaande uit aan ­elkaar geplakte afdrukken van kopergravures, in 1648. Hij droeg hem op aan Gaspar de Bracamonte y Guzman, de leider van de Spaanse delegatie bij de vredesbesprekingen van 1648 die leidden tot de Vrede van Münster; het einde van de Tachtigjarige Oorlog. Blaeu draagt de kaart op 'in dankbaarheid voor de vrede'.

Chinese wereldkaart
De kaart, meer dan twee bij drie meter groot, was destijds de meest actuele afbeelding van de wereld, en zelfs de eerste moderne kaart omdat Australië (deels) staat afgebeeld.

Na tien jaar is de kaart, die in 1928 in het bezit kwam van het Scheepvaartmuseum en sinds het begin van de renovatie van het museum in 2007 in depot was, weer te zien voor het publiek.

Blaeu's wereld in kaart / meester-cartograaf in de Gouden Eeuw heet de kleine tentoonstelling rond de grote kaart.

Naast info over Joan Blaeu en wat er precies op de kaart is afgebeeld, is er een Chinese wereldkaart uit 1674 van Ferdinand Verbiest te zien. Djoeke van Netten, universitair docent vroegmoderne geschiedenis aan de UvA, is gastconservator van de expositie.

"Is dit de wereld zoals die was in 1648?" Dat is de vraag waarmee ze haar referaat over de kaart van Blaeu begint tijdens de persbijeenkomst. Ze wijst op een eiland dat op een kaart van de Zuidpool staat afgebeeld. Het eiland Bus. Ze wijst op Californië, dat op de kaart ook een eiland is.

"Bus is tot ver in de achttiende eeuw op kaarten afgebeeld. We weten nu dat dat eiland niet bestaat. En dat Californië geen eiland is. Ook niet in 1648. In die zin was dat niet de wereld ­zoals die bestond in 1648."

Marco Polo
Aan de andere kant, betoogt Van Netten, is het wél de wereld van 1648, want dit is de weergave van die wereld zoals Blaeu er vanuit ging dat hij was. Gemaakt met alle kennis die hij overal vandaan haalde. Uit boeken, van eerdere kaarten, uit eeuwenoude overleveringen (Marco Polo bijvoorbeeld), van zeelui die weer terugkeerden in Amsterdam, van kooplieden, geleerden. Alles verzamelde hij en zette hij op zijn kaart.

Nova totius terrarum orbis tabula. Die tekst staat in grote letters boven de kaart. De nieuwe kaart van de gehele wereld. En we zien niet alleen de wereld, maar op aparte kaartjes staan ook de sterrenhemels van het noordelijk en zuidelijk halfrond afgebeeld, en we zien een oude kaart van de wereld voor Columbus.

Bijzonder aan de kaart is dat er één stuk na 1648 is vernieuwd; de plaat van China. Van Netten: "In 1655 kreeg Blaeu nieuwe informatie uit China van een Italiaanse jezuïet, Martino Martini. Korea is dan geen eiland meer, maar een schiereiland. En de Chinese muur staat nauwkeuriger afgebeeld."

Niet al te chauvinistisch
"Dit is de enige kaart van dit formaat die bewaard is gebleven. En een kaart van Blaeu, dat was een kwaliteitskeurmerk. Blaeu was de grootste drukker van Amsterdam, alles wat van Blaeu kwam, was goed. Hij had de beste graveurs, boekbinders en inkleurders. Hij wist van de materie en had de meest up-to-date-informatie doordat hij cartograaf was van de VOC. Ik denk dat zo'n kaart nu, omgerekend in koopkracht, 200.000 euro zou kosten."

Op een brede strook aan de onderkant staan een lange tekst in het Latijn en in het Frans. Droge opsommingen van wat er op de kaart te zien is. Van Netten: "Beetje saai, die tekst: in Amerika heb je deze landen, in Europa heb je deze rivieren en deze steden... Maar soms word je verrast door een opmerking. Blaeu noemt, als hij het over Azië heeft, Batavia, en dan schrijft hij: 'waar de Nederlanders een fort hebben ­gebouwd'."

"Het is de enige keer dat hij iets meer zegt over een stad. Ik lees daar een soort nationale trots in. Maar hij is verder niet al te chauvinistisch, want hij wilde de kaart natuurlijk wel aan zo veel mogelijk mensen verkopen."

Dan komt ze bij wat ze 'het innovatieve statement van Blaeu' noemt. "Op een apart kaartje heeft Blaeu aangegeven dat de aarde om de zon draait, in plaats van andersom. Tegen de heersende mening en de Bijbel in dat de wereld het middelpunt van het heelal is. Copernicus had dat al beweerd, maar Joan Blaeu is de eerste die het op een wereldkaart durft af te beelden."

Blaeu's wereld in kaart, 14/4 t/m 31/12 in het Scheepvaartmuseum.

20

Gastconservator Djoeke van Netten: ‘Ik denk dat zo’n kaart nu, omgerekend in koopkracht, 200.000 euro zou kosten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden