Plus

Moeders achter tralies: 'Ze denken dat ik in het buitenland werk'

Verdriet, boosheid, schaamte, eenzaamheid: kinderen worstelen ermee dat vader of moeder in de gevangenis zit. In vrouwengevangenis Nieuwersluis worstelen moeders dáár weer mee. 'Ik zeg maar dat ik een vliegende kok ben.'

Een gedetineerde moeder in haar celBeeld Dingena Mol

Het lijkt op een lerarenkamer van een basisschool. Zeil op de vloer, een keukentje met een koffiezetapparaat, hier en daar kinderboeken, wat speelgoed. Midden in de kamer zitten acht vrouwen te kletsen aan een grote tafel. Aan de muur hangen ingelijste teksten, zoals die ook op scholen hangen. Hier zijn het echter geen pedagogische spreuken: 'Ik loop altijd tegen die muur op' en: 'Ik wil zo graag naar huis.'

Dit is de kindvriendelijke bezoekruimte in de penitentiaire inrichting Nieuwersluis, een vrouwengevangenis vlak bij Utrecht. De vrouwen aan tafel zijn er gedetineerd, ze zitten straffen uit van enkele dagen tot levenslang. Over hun delicten wordt niet gesproken.

Begeleidster Marcia zit aan het hoofd van de tafel. De vrouwen nemen deel aan de zogenoemde mamameeting: in acht bijeenkomsten praten ze over hun kinderen, de opvoeding en gevangenschap. Er is thee, er zijn chocoladereepjes. Op tafel liggen modebladen.

Twee vrouwen voeren het hoogste woord. Aysel en Tessa - beiden in bloemetjesjurk, beiden begin veertig - hebben elkaar in de penitentiaire inrichting ontmoet. Beiden zitten zeer lange celstraffen uit. Aysel heeft vier kinderen, Tessa een zoon van veertien.

Tessa: "Het gaat thuis heel goed, dat weet ik omdat ze het ook vertellen als het niet goed gaat. Laatst had ik mijn zoontje huilend aan de telefoon en dit keer kon ik er voor het eerst goed mee omgaan. Nu huilde hij om iets alledaags; iets met zijn computer. Ik was stiekem heel blij dat hij dat met mij wilde delen."

Aysel geeft haar het eerste compliment van de middag: "Ik ken niemand die met zo veel liefde over haar kinderen praat."

Rouwproces
Kinderombudsman Margrite Kalverboer constateerde in november dat zo'n 25.000 Nederlandse kinderen een ouder in de gevangenis hebben. De gevolgen kunnen enorm zijn, rapporteerde ze.

Veel van die kinderen vinden dat er veel te weinig rekening wordt gehouden met hun gevoelens. Ze willen beter geïnformeerd worden over wat het betekent als hun ouder de gevangenis in moet. Ze willen meer ondersteuning en zorg, en meer expertise bij scholen en hulpverleners.

Een cel van een van de moeders met kleurplaten van haar kind op het prikbordBeeld Dingena Mol

Kalverboer benadrukt de grote impact van een ouder in gevangenschap op kinderlevens: "Ze moeten opeens hun vader of moeder missen, voelen zich verdrietig en boos en schamen zich. Een meisje vertelde me dat het haar makkelijker leek om te zeggen dat haar vader dood was, dan te moeten vertellen dat hij in de gevangenis zit." Veel kinderen met een ouder in detentie krijgen problemen die soms blijven tot in de volwassenheid.

Er is in elk geval één gemene deler, zegt Winie Hanekamp, begeleidster van gezinnen namens vrijwilligersorganisatie Exodus. "Vrijwel ieder kind zegt dat het zijn vader of moeder mist. Je verliest een ouder, maar die leeft nog wel. De kinderen moeten een soort rouwproces door. Dat kan heel eenzaam zijn."

Ook dat gevoel van eenzaamheid rapporteerde kinderombudsman Kalverboer. Met de aanbeveling dat elk gezin een gezinscoach moet krijgen, juist ook voor de kinderen.

Totale angst
Shari Prins (29) herinnert zich die eenzaamheid goed. In een Amsterdams koffietentje vertelt ze over haar tienerjaren, toen haar vader gevangenzat. "Ik was elf toen de politie mijn vader kwam halen. Ik had hem nog nooit bang gezien, maar toen de politie hem arresteerde, zag ik totale angst in zijn ogen. Op dat moment is mijn gevoel voor heel lange tijd op slot gegaan. Voor die ene angstige blik van mijn vader heb ik jarenlang therapie gehad."

Prins kan nu opgeruimd vertellen over haar ervaringen, maar jaren overheersten boosheid, schaamte en verdriet. Verlatenheid vooral: "Er was niemand die vroeg hoe het met mij ging. Ik heb veel opmerkingen gekregen, vooral van mensen die dachten dat mijn vader schuldig was. Ik heb hem steeds moeten verdedigen."

Dat Prins' vader twee jaar na zijn arrestatie in hoger beroep werd vrijgesproken, verzachtte de pijn aanvankelijk niet. "Ik was een lastig kind, er was veel boosheid. Mijn gevoel was stil komen te staan op de dag dat mijn vader was aangehouden. Mijn moeder wilde overal over praten, ik juist niet. Ik sloot me af. Ik dacht: als ik nu ga huilen, stopt het nooit meer. Dat bleek waar: op mijn negentiende begon ik weer te voelen en toen ging het helemaal fout."

Prins werd depressief en werd jaren behandeld voor een posttraumatische stressstoornis. Sinds kort gaat het beter.

De vrouwen uit Nieuwersluis zoeken naar mogelijkheden om met hun kinderen in contact te blijven. Ze proberen elke dag even met ze te bellen, met één van de twee telefoons per cellenblok.

Beeld Dingena Mol

Dat is nog niet eenvoudig: vanaf vijf uur 's middags tot de volgende ochtend gaan de gedetineerden 'achter de deur:' hun celdeur gaat dan op slot.

Susanna - zeer verzorgd, modieuze bril - zegt: "Ik bel mijn kinderen elke dag. Soms spreek ik mijn zoon en dan hoor ik dat hij dat hij op de computer bezig is. Zijn leven gaat gewoon door. Dan voel je je buitenspel gezet."

Kindertekeningen
In een aantal kleine cellen - met bed, kast en badkamertje - hangen kindertekeningen aan de muur. Veel van de kinderen van de gedetineerde vrouwen worden ondergebracht bij oma's en zussen. Vrijwel alle vrouwen vertellen dat de vaders van de kinderen, met wie ze vaak geen relatie meer hebben, niet thuisgeven.

Sommigen hebben oudere kinderen die al het huis uit zijn. Susanna: "De vrienden van mijn kinderen hebben wel in de gaten dat ik in de gevangenis zit. Dat vind ik moeilijk. Ik zit hier en hoef geen verantwoording af te leggen, maar zij wel."

Buiten de gevangenis zegt Noor (28) dat ze erover heeft gelogen dat haar vader in het buitenland vastzat - gepakt met drugs. "Ik vertelde dat hij in het buitenland woonde. Dat was feitelijk niet onjuist. Ik had het gevoel dat ik er met niemand over kon praten. Mijn moeder wilde dat mijn leraren het wisten, maar ik wilde het zonder hulp doen. Pas tien jaar nadat hij was aangehouden, heb ik het een plek kunnen geven." Het moment dat ze als veertienjarige hoorde dat haar vader in de gevangenis zat, staat haar nog helder voor de geest. "We waren thuis en mijn moeder nam de telefoon op. Ze begon meteen te huilen."

Veertien jaar later zit Noors vader nog altijd in zijn buitenlandse cel. De kans is klein dat hij nog vrijkomt. Noor wil niet met haar echte naam in de krant; media-aandacht is niet goed voor zijn zaak.

Prins en Noor helpen via Exodus kinderen die in dezelfde situatie zitten als zij ooit zaten. "Alle fases die wij hebben doorlopen, zien wij bij de kinderen ook. Er is schaamte, verdriet, boosheid en ontkenning. Zo veel kinderen hebben het gevoel dat ze moeten liegen, bij ons kunnen ze zeggen wat ze voelen."

Het zou al veel helpen, blijkt uit het onderzoek, als kinderen foto's en filmpjes van de penitentiaire inrichtingen zien, zodat ze weten waar hun ouder woont. Als ze nog nooit op bezoek zijn geweest, zijn kinderen vaak bang dat vader of moeder gevaar loopt, of dat ze op water en brood zitten. Bij het eerste bezoek schrikken ze vaak van de vele metaaldetectoren, de dikke deuren en de bewakers.

Een moeder-kind celBeeld Dingena Mol

De Dienst Justitiële Inrichtingen maakt inmiddels die filmpjes over de gevangenis waar vader of moeder zit. In het gevangeniswezen is wel al meer aandacht gekomen voor ouders achter de tralies. In Leeuwarden en Veenhuizen krijgen gevangenissen een vadervleugel. Videocontact is er via skype. Alle inrichtingen moeten jaarlijks minimaal vier 'ouder-kinddagen' organiseren, waarbij de kinderen kunnen spelen en knuffelen met hun gedetineerde ouder. Goed voor de kinderen en de ouder valt daardoor minder snel terug in het oude gedrag.

Zelfvertrouwen
Tijdens de mamameeting met begeleidster Marcia doen de vrouwen oefeningen om hun emoties te herkennen en om te zien welke opvoedtechnieken daarbij passen. Bovenal zijn de sessies bedoeld om de vrouwen meer zelfvertrouwen te geven.

"In detentie kun je het gevoel krijgen dat je niets meer waard bent. Wij leren hen te kijken naar dingen waarvoor ze wél dankbaar zijn. We laten hen goede eigenschappen ontdekken. Die vrouwen zijn, ondanks tegenslag en narigheid, enorme knokkers, vooral voor hun kinderen."

Tijdens het groepsgesprek gaat het over emotionele zaken, maar wordt ook veel gelachen, zeker als de Surinaamse Tracy uitvoerig vertelt over haar ervaringen in een Franse cel. Dan brengt Marcia het gesprek op Tracy's kinderen, die door oma worden verzorgd.

Tracy: "Ze zijn nu drie jaar en vragen me veel. Het zou mijn hart breken als ik hen moest vertellen waar ik zit. Ik heb hen gezegd dat ik een vliegende kok ben. Ze denken dat ik in het buitenland werk."

Medegedetineerde Tessa geeft Tracy een advies. "Als je hier net zit, vind je jezelf vooral heel zielig. De grote klap komt als je beseft dat je het moet accepteren. Maar pas dan kun je er zijn voor je kinderen."

Tessa heeft haar zoon het hele verhaal verteld, van hoe ze in de gevangenis terechtkwam. "Ze kunnen het toch op internet lezen en door eerlijk te zijn, wil ik het goede voorbeeld geven. Laatst hield hij een spreekbeurt over het feit dat zijn moeder vastzit. Toen was ik zo trots."

Voor Noor is de gevangenschap van haar vader, in een ver buitenland, onderdeel van haar leven geworden. "Ik vraag me vaak af wat hij aan het doen is en of hij gezond is. Elke avond voor het slapengaan denk ik even aan hem."

Moedermaatje

Irene Storm (82) zorgde tijdens haar loopbaan als managementcoach dat leidinggevenden zelfinzicht kregen. Nu doet ze min of meer hetzelfde voor vrouwen die in de gevangenis hebben gezeten. Via vrijwilligersorganisatie Humanitas is Storm al tien jaar een 'moedermaatje'. De vrouwen kunnen ongeveer eens in de twee weken met haar praten over het moederschap en de opvoeding.

Storm biedt vooral een luisterend oor. "Ze kunnen bij mij hun verhaal vertellen. Hulpverleners hebben ze al genoeg." Het opbouwen van zelfvertrouwen is heel belangrijk. "Er is vaak veel schaamte en schuldgevoel. Daarom complimenteer ik hen uitvoerig als ze vooruitgang maken."

Ook in de gevangenis helpt Humanitas. De organisatie geeft er Ik-jij-wij-trainingen, die moeders moeten ondersteunen bij de opvoeding. Coördinator Anca Schippers: "We werken met kaartjes waarop gevoelens staan. Goed voor de bewustwording: als je je eigen gevoelens niet kunt benoemen, blijft het vaak opgekropt. We bespreken van alles: hoe ga je liefdevol om met je kinderen als je zelf geen liefdevolle jeugd hebt gehad?"

Irene Storm is een van haar cotrainers: "Ik vertel ook over mijn emoties. Gelijkwaardigheid is ongelofelijk belangrijk. Geregeld sta ik versteld van de kracht van deze vrouwen. Het zijn knokkers, die vaak in heel moeilijke situaties tóch overeind blijven."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden