Plus

Modernisering brandweer doorgezet: 'Even stoppen met huilie-huilie'

Commandant Leen Schaap moderniseert de brandweer, tegen enorme weerstand van de organisatie in. Voorzitter Bas Eenhoorn van de Veiligheidsregio heeft Schaaps contract tussentijds verlengd - als steun.

Eenhoorn en Schaap willen meer aandacht voor preventie.Beeld Mark van der Zouw

Heel bewust stelde burgemeester Eberhard van der Laan in het voorjaar van 2016 een politieman aan om orde op zaken te stellen binnen de Amsterdamse brandweer.

Hij koos een commissaris koos die naam had gemaakt met ferm optreden: Leen Schaap. Die moest de gesloten witte machocultuur openbreken, waarop het bestuur geen grip kreeg en waarbinnen racisme, seksisme en pesten werden gedoogd.

Eerdere commandanten uit eigen brandweergelederen, hadden de werkvloer sinds mensenheugenis aan de macht gelaten, stelden Van der Laan en Schaap vast. Sleutelfiguren blokkeren elke verandering. De korpsleiding deelde onterecht extraatjes uit, wat in de miljoenen liep.

Gesloten cultuur
Schaap treedt sinds zijn aantreden hard op tegen de excessen op het gebied van racisme, seksisme en malversaties.

"Ik zou de brandweer die ik twee jaar geleden aantrof willen kwalificeren als een gesloten cultuur met arbeiderszelfbestuur. Met de rug naar stad en regio en niet divers," zegt Schaap. "Het korps is volstrekt in zichzelf gekeerd. Alles speelt zich in de boezem af, niets komt naar buiten. De bajescode, heet dat in de kazernes: je verraadt je maatje niet."

Nog altijd zijn de manschappen vooral gericht op blussen. Schaap: "Als die brand er is, komen de mannen en die enkele vrouw redden en blussen. Dat doen ze heel goed. Maar 99 procent van de tijd staat niets in brand. Het is de vraag wat voor organisatie je dán wilt zijn."

De vorige voorzitter van de ondernemingsraad zei: 'Meneer Schaap, wij dragen al 140 jaar water naar vuur'. Ofwel: 'Laat ons.'

Preventie is cruciaal
Schaap: "Dat men alleen is aangenomen om te blussen, is een denkfout. Het heldendom van komen aanrennen met slangen wordt gecultiveerd, maar juist preventie is cruciaal. We hebben zoveel meer aan voorkomen."

Na een felle strijd tekende burgemeester Van der Laan in 2011 een overeenkomst met de toenmalige commandant, de ondernemingsraad en een actiecomité. Het korps zou toch moderniseren, onder voorwaarden. Symbool zou de 'proeftuinkazerne' worden, met een regulier dienstrooster zoals dat van de politie.

Een revolutionair experiment, want beroepsbrandweerlieden draaien van oudsher 24 uursdiensten. Ze zijn per week gemiddeld twee keer 24 uur in dienst en hebben de rest van de week vrij. Op die riante arbeidstijden hebben ze hun leven afgestemd.

Gesaboteerd
Schaap: "Iedereen heeft in 2011 keurig getekend, maar die proeftuinkazerne is van het begin getraineerd en gesaboteerd. Men wil dat oude rooster per se behouden."

De Veiligheidsregio, waaronder de regionale brandweer valt, geeft niet op.

Bas Eenhoorn, burgemeester van Amstelveen en plaatsvervangend voorzitter, verlengde onlangs namens het gehele veiligheidsbestuur het contract van commandant Schaap tussentijds met drie jaar om hem nadrukkelijk te steunen bij het alsnog doorvoeren van moderniseringen.

"Als burgemeesters in de regio hebben wij één heldere lijn: we steunen Leen van A tot Z in zijn operatie en hij heeft het volledige mandaat," zegt Eenhoorn. "Dat men in het korps zo strikt vasthoudt aan het blussen en niet aan preventie, heeft alles te maken met dat dienstrooster."

"Als je het werk anders indeelt, kun je veel vaker met zijn allen op huisbezoek. Kijken of mensen rookmelders hebben en of in de verzorgingsflat de deuren juist opendraaien. Het verbaast mij dat de brandweerlieden zelf de blokkades opwerpen tegen het interessanter maken van hun werk."

Volstrekt kansloos
Krijgen eenlingen die meer aan preventie willen doen of in andere roosters willen werken, binnen de groepscultuur voet aan de grond? Schaap: "Zo'n eenling is volstrekt kansloos, want je raakt aan de riante bestaande roosters."

Schaap rekent voor: "Van de 24 uur op de kazerne mag je van de cao acht uur werken. De andere zestien uur ruk je alleen uit. Binnen de acht werkuren hebben we het appel en gaan we de spullen controleren, schoonmaken, koffie drinken, sporten, boodschappen doen en lunchen."

"Dan hebben we drie uurtjes over, want om vier uur is de werkdag om." In het weekend is het volgens Schaap nog erger. "Dan mogen we maar twee uurtjes echt werken. Dus ik heb 48 uur 96 man in dienst en ze mogen twee keer twee of drie uur werken. Een failliete methodiek!"

De commandant zegt wel te snappen dat niemand in de kazernes het over aanpassingen wil hebben. "Brandweerlieden hoeven nu 270 dagen per jaar niet bij de brandweer te werken! Daarom hebben veel brandweermannen een tweede baan en een derde baan."

Vrijheid opgeven
"Hoewel ik begrijp dat men die vrijheid niet wil opgeven, gaan we toch een poging wagen, tegen alle gelegenheidsargumenten over kameraadschap en het kunnen delen van emoties in. De politie werkt ook in ploegendiensten en dat gaat prima."

Eenhoorn en Schaap beloven dat die zo symbolische proeftuinkazerne op 1 januari 2019 alsnog open gaat. Eenhoorn: "We zitten er midden in nu, hè. We gaan geen poging wagen, we dóen het. Onder leiding van de commandant zijn we bezig. Dat moeten alle medewerkers van de Amsterdamse brandweer weten."

Schaap toont de nooit nageleefde overeenkomst uit 2011. "Uiterlijk 1 januari 2014 zouden de plannen gereed zijn voor 'de kazerne van de toekomst'. Naar mijn overtuiging wisten de vertegenwoordigers van de brandweer al bij het tekenen dat ze de afspraken niet zouden nakomen."

Stoppen met huilie-huilie
"De deal was helder: het 24 uursrooster zou nog vijf jaar gedoogd worden, en dan worden aangepast. Daar is niets van gekomen. Nu gaan we het wel doen. Ik zou haast zeggen: Even stoppen met huilie-huilie over dat rooster."

Eenhoorn: "Jij als manager wrikt nu stenen los. Ik hoor ook over brandweerlieden die in een ander rooster willen werken en aan preventie willen doen. Mensen komen zich melden voor die proeftuinkazerne. Nu het begint, gaat er meer gebeuren." Schaap: "Er zijn mensen die willen. Geen tientallen, maar toch. Die moeten dapper zijn, want de weerstand is enorm."

Overigens is in twee jaar veel veranderd, zegt Schaap. "Een aantal ploegen gaat de wijk in, naar bejaardentehuizen en verzorgingshuizen. 's Avonds buiten werktijd worden preventielessen gegeven. Dat was ondenkbaar. We zijn ook breder aan het werven en gaan eindelijk echt meer vrouwen binnenhalen, let maar op."

Absolute scheiding
De 'absolute scheiding' tussen de vijfhonderd beroepsbrandweerlieden en de vrijwilligers in de randgemeenten, vervaagt. Ondanks fel verzet van de ondernemingsraad. Schaap: "Héél belangrijk. Er was een absolute scheiding tussen vrijwilligers en beroeps."

"Als Diemen twee man te weinig had en Amsterdam vier te veel, ging de brandweerauto van de vrijwilligers van Diemen buiten dienst, want de vier beroeps van Amsterdam bleven op de kazerne hangen. Dat is raar. Nu vullen de beroeps uit Amsterdam de ploeg in Diemen aan. Andersom kunnen vrijwilligers de beroeps in de stad aanvullen. Ze zijn allemaal even goed opgeleid."

Dat zou toch normaal moeten zijn? Schaap: "Het hele land doet het, maar hier was het niet bespreekbaar. De beroeps vinden dat ze beter zijn, maar daaronder ligt de vrees dat Amsterdam arbeidsplaatsen verliest als vrijwilligers kunnen invallen."

Machokarakter
Eenhoorn: "Ook in korpsen die al moderner werken, is overigens nog een grote hang naar het machokarakter. De wens moed en heldhaftigheid te tonen zit in het dna."

"Zonder een jota te willen afdoen aan onze doelstelling: je mag niet verwachten dat ze in één klap alles opgeven dat in generaties is ontstaan. Een cultuur omzetten kost tijd. Aan ons duidelijk te maken dat een nieuw vak is ontstaan."

Achter de weerzin tegen preventie steekt overigens ook de vrees voor bezuinigingen, hoorde Schaap in de kazernes. "Een bevelvoerder zei me: 'Ik doe niets aan preventie, want dan krijg je steeds minder branden en dus minder brandweermensen.' Daar kun je om lachen, maar ik vond het schokkend. Het was géén grap."

'Nieuwe or-leden snel monddood'

Wie de brandweer wil veranderen, moet beschikken over wat Schaap 'een hoge haattolerantie' noemt. Op sociale media blijft het niet bij de vele beledigingen aan zijn adres. In een forse stroom hatelijke boodschappen passeerde die van een gepensioneerde brandweerman die een foto postte van een bloederig karkas van een aan stukken gereten schaap in een weiland.

'Klaar met die man. Behhhhhh' schreef hij erbij. Justitie ziet er geen bedreiging in. "Ik ben niet van suikergoed en vanuit de politie ben ik wel wat gewend, maar het gaat ver. Het raakt me, maar het infecteert me niet."

De haat en woede richten zich niet alleen tegen de commandant, maar ook tegen Eberhard van der Laan toen die kritiek had geuit én tegen 'verraders' of 'NSB'ers' in het korps.

Schaap: "Het is héél moeilijk niet met de groepscultuur mee te gaan. We hebben een nieuwe ondernemingsraad. Daar zitten altijd acht mensen van de uitrukdienst in en zeven uit andere korpsonderdelen. In de eerste bijeenkomst was een aantal nieuwelingen vol enthousiasme. De tweede vergadering staarden ze weer naar hun schoenen, want ze zijn al monddood gemaakt."

Eenhoorn: "Dat is een schokkend beeld. De or zou een veilige omgeving moeten zijn. Als mensen zich kennelijk niet veilig voelen zich te uiten, moeten we daar wat aan doen."

Schaap: "Eens. De brandweer moet veiligheid brengen buiten, maar ook intern. Daarom treed ik hard op tegen intimidatie."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden