Plus

Michiel van Erp: 'Ik wil het ongemak wegpoetsen'

Michiel van Erp (52) viert zijn 25-jarig jubileum als filmmaker. De crisis, de ramp met de MH17, de onvrede van de middenklasse: van Erp brengt onze maatschappij met milde blik in kaart. 'Ik zie altijd het grote geheel en mijn eigen rol daarin.'

Michiel van Erp: 'De aandacht trekt altijd naar wat minder is gelukt'Beeld Linda Stulic

Dit weekeinde viert u uw 25-jarig jubileum als filmmaker in Het Ketelhuis. Gefeliciteerd. Krijgt u ook een horloge van de zaak?
"Het komt wat ijdel over, hè, zo'n eigen festival. Het is ook wat groter geworden dan aanvankelijk was bedacht."

"Het Ketelhuis wilde een oude film van mij vertonen. Dat vond ik leuk - en daar kwam steeds meer bij. Toen bleek dat ik 25 jaar in het vak zat, dacht ik: laten we het dan ook maar gewoon goed doen. Een avondje terugkijken. Dat zijn uiteindelijk meerdere dagen geworden. Een feestelijk en lang weekeinde."

En dan was u woensdag ook nog opeens het hoofdonderwerp van een thema-­uitzending van DWDD.
"Dat is echt een eer natuurlijk, maar ik vond het vooraf doodeng. Vooral omdat ik niets wist en me er niet mee kon bemoeien. Als ik zo'n uitzending in ga, overheerst bij mij toch de angst dat mensen zullen denken dat ik eigenlijk niet zo leuk ben."

Michiel van Erp is een kwart eeuw Nederlands meest aansprekende documentaire­maker. Hij brengt Nederland en de Nederlanders in kaart in films waarin onze welvarende maatschappij oogt als een comedy of errors.

Van Erps grote kwaliteit is zijn milde en verbaasde blik: waar hij ook komt, zijn benadering is bij voetbalvereniging Limburgia dezelfde als op een debutantenbal, bij de Libelleweek of in het kielzog van bekend­heden als Erwin Olaf of Connie Palmen.

Opvallend: de mensen in zijn films lijken Van Erp altijd volledig te vertrouwen. Ook opvallend: Van Erp vertelt menselijke verhalen die bij nader inzien een inzicht bieden in grotere gebeurtenissen. De financiële crisis, de ramp met de MH17, de onvrede van de middenklasse - Van Erp duidt het allemaal zonder er uitroeptekens of grote woorden aan te wijden.

Op het festival worden veel van uw films vertoond. Ook wordt het een weerzien met personages uit uw films. Pleegt u ­eigenlijk nazorg?
"Ik heb met best veel mensen vaak nog lang contact. Er ontstaat tijdens zo'n draaiperiode een hechte band. Die houdt niet op als de camera's uitgaan en de première voorbij is."

Dat lijkt me logisch. U gebruikt mensen die misschien niet goed beseffen wat de impact van zo'n film is.
"Nou... gebruiken. Het is meer zo dat je met mensen een avontuur aangaat dat ik als regisseur naar mijn hand zet. Daar kijkt vervolgens, bij wijze van spreken, de hele wereld naar."

"Plotseling heeft iedereen er een mening over. Dat is iets waarop mensen voorbereid moeten zijn. Daar zorgen we bij De ­Familie Film & Tv, het bedrijf dat ik met ­Monique Busman run, dan ook voor. Maar het is waar: ik zet die mensen in om een verhaal te vertellen. Dus daar moet ik oprecht en integer mee omgaan."

"Als mensen zelf contact willen houden, doe ik dat altijd. Maar er zijn er ook die zeggen: 'Michiel, bedankt, ik ga nu weer lekker mijn eigen leven leiden'."

Denkt u nooit bij de mensen die u opvoert: waarom eigenlijk?
"Altijd. Dat is de basis. Dat ik snap waar-om ze het doen. Als dat niet zo is, wordt het onzuiver en ongelijkwaardig."

Stelt u die vraag ook aan uzelf?
"Voortdurend. Twijfel is een belangrijke motor. Als ik aan mijn eigen werk denk, is het toch van: dat had echt veel beter gekund. Voor het jubileum heb ik flink wat films na jaren weer teruggekeken om een selectie te maken. De wat mindere dingen, die destijds net iets te snel gemaakt moesten worden voor mijn gevoel, bleken leuker te zijn dan ik dacht. Tijd heelt ook in die zin de wonden."

Kunt u genieten van uw succes?
"Het is niet snel goed genoeg. Zo heb ik eens een boekje geschreven voor uitgeverij Prometheus. Ik sloeg het boek op een willekeurige pagina open en zag meteen een zetfout. Daarmee was voor mij alles kapot. Tijdens de feestelijke presentatie dacht ik alleen maar aan die ene fout, waarover ik overigens niemand verder heb gehoord. Ik bedoel maar: de aandacht trekt altijd naar wat minder is gelukt."

Ook na 25 jaar?
"Dat blijft zo. Al ben wel wat zekerder van mijn zaak geworden. Ik weet nu wel wanneer iets goed is. Dat ik dit overigens zeg, onderstreept dat. Dit had ik tien jaar geleden nooit durven roepen."

Bent u trots op uw werk?
"Dat ben ik met name op films waaraan de mensen in eerste instantie niet wilden meewerken. Zoals bij MH17: Het verdriet van Nederland. Daarvoor moesten mijn team en ik een jaar lang worden toegelaten in levens van families die recent iets verschrikkelijks hadden meegemaakt. Dat gaat gepaard met veel twijfel en aarzelingen."

"Na afloop was ­iedereen blij dat de film is gemaakt. Dat geeft mij dan weer veel voldoening - al zie ik zelf in die film het gezwoeg van het team wel terug. Maar dat kan ik dan gelukkig ondergeschikt maken aan de tevredenheid van de ­families."

Ik interviewde u ook 22 jaar geleden. U was toen stomverbaasd over het feit dat u als de belofte van de Nederlandse documentaire werd gezien. Denkt u nog wel eens terug aan die tijd?
"In welke zin?"

Dat alles nog openlag, en u nog zonder de druk van een eigen bedrijf uw werk kon doen.
"Ik brak door met de Lange leve...-serie. Vanuit het niets gold ik als critic's darling. Dat overviel me best wel. Ik kwam eigenlijk uit de theaterwereld. Dat was mijn droom. Opeens was ik filmmaker."

Die theatrale achtergrond is in uw films goed terug te zien.
"Het is nog altijd zo dat ik tijdens de voorbereiding de mensen in mijn films uitwerk als toneelpersonages. Zo film ik ze ook. Ik ontwikkel een idee hoe iemand is. Dat ene aspect van die persoon laat ik nadrukkelijk zien. Alsof ik drama schrijf. Daarom was de overgang naar fictie, toen ik de tv-serie over Ramses Shaffy ging maken, ook niet groot. Fictie en werkelijkheid zijn voor mij stijlmiddelen."

Het klinkt alsof u heel erg controle wilt houden. Dat is voor een documentaire­maker, die verslag doet van de werkelijkheid, een rare eigenschap. De werkelijkheid is toch niet te sturen?
"Dat kun je best zeggen. Al zie ik dat net even anders: naar mijn idee wil iedere filmmaker zelf een verhaal vertellen. Mijn drijfveer is dat ik mijn blik op het leven graag wil uitdragen. Ik begin dus bij mezelf. Bij mijn eigen verwondering en zoektocht."

Michiel van Erp: 'Opeens was ik filmmaker'Beeld Linda Stulic

Wat is die visie op de wereld?
"Visie op de wereld? Hou op zeg. Dat klink alsof ik als een filosoof de mensheid probeer te duiden. Dat moeten we maar niet doen. Ik spreek liever over mijn blik op het leven. Die is eigenlijk niet zo gecompliceerd. Ik vind dat iedereen heel erg moet proberen te leven. Alles eruit halen wat erin zit. Grijp alle kansen, ga je dromen achterna en blijf vooral niet stilzitten. Die boodschap zit uiteindelijk in al mijn films verscholen."

Waar komt die positiviteit vandaan?

"Ik ben gezegend met een zorgeloze, gelukkige jeugd. Maar ik denk eerlijk gezegd dat het een karaktertrek is. Zo ben ik geboren en zo ben ook nog eens opgevoed. Mijn vader zei altijd: zorg dat je geen baas boven je hebt, en dat je het zelf voor het zeggen krijgt. Dat is gelukt."

Uit wat voor gezin komt u?
"Mijn vader was muzikant. Hij had een muziekwinkel en een muziekschool. Daar gaf hij les in accordeon, gitaar en mandoline. Hij dirigeerde ook, in onze woonplaats Eindhoven. Mijn vader wilde per se in de muziek zitten. De winkel zorgde voor het basisinkomen. Mijn moeder stond in die winkel. Zij steunde mijn vader in zijn ambities en dromen."

Broers of zussen?
"Drie broers. We zijn heel vrij opgevoed. We mochten doen wat we wilden - ik ging op mijn vijftiende al met een vriendin naar Londen om de punkscene te ervaren. Mijn broers en ik gingen ook allemaal naar een andere school. Na de middelbare school wilde ik wel meteen weg uit Eindhoven, het leven in. Ik was te jong voor de toneelschool. Daarom week ik uit naar de Technische Universiteit in Delft, waar mijn broer ook zat. Ik studeerde industrieel ontwerpen."

Ging u aan het studententoneel?
"Dat was mijn lust en mijn leven. Dus na mijn afstuderen dacht ik: wat nu? Volwassen worden is namelijk niet mijn sterkste punt. Toen ben ik gaan auditeren en prompt werd me een serieuze rol aangeboden bij een jeugdtheatergezelschap. Ik was nog aan het afstuderen. Dat heb ik toen versneld gedaan."

Toch werd het film...
"Ik kwam er al snel achter dat ik een middelmatig acteur was. Nou kan je daarmee nog redelijk ver komen, maar wat ik erger vond was dat ik dienstbaar moest zijn aan de regisseur. Zo ervoer ik dat. Dat ik de artistieke dromen van de regisseur aan het verwezenlijken was, en niet die van mezelf. Dat ­beviel me niet. Daarop ben ik naar de VPRO gegaan met de vraag of ik mee kon lopen. Daar mocht ik eigenlijk meteen aan de slag bij de afdeling Jeugd."

Zonder enige filmkennis?
"Ik had geen enkele technische kennis, maar wel ideeën. Voor onderwerpen en ook hoe het eruit moest zien. Op de eerste draaidag moest de eindredacteur mij uitleggen dat ik het geluid kon scheiden van het beeld. Er ging echt een wereld voor mij open."
"In de montagekamer vond ik daarna snel mijn vorm. Ik realiseerde me: dit is wat ik moet doen. Dit is een wereld die ik snap, en waarin ik word begrepen en gewaardeerd."

En dan wint Maarten Heijmans, de hoofdrolspeler in uw tv-serie Ramses, zo'n twintig jaar later een Emmy.
"Fantastisch toch? Eerst wonnen we al de Prix Europa in Berlijn. Daarna kwamen we in een circuit terecht van festivals. Dat Ramses in New York die Emmy kreeg, heeft me echt goed gedaan. Niemand daar kent Shaffy, en toch behield de serie haar waarde. Dan is het verhaal de anekdote echt ontstegen."

Doet zo'n Emmy Award verder nog iets?
"Het opent wel deuren. Ik ga komend jaar mijn eerste speelfilm draaien: Niemand in de stad, naar de roman van Philip Huff. En ik werk met Dimitri Verhulst ook al aan een tweede speelfilm. Zonder die Emmy was dat niet zo resoluut gegaan, denk ik."

Michiel van Erp: 'Ik heb het geluk dat ik mijn werk grotendeels met veel plezier doe'Beeld Linda Stulic

Daarnaast runt ook nog uw productiemaatschappij De Familie Film & Tv, samen met ­Monique Busman.
"We hebben een kantoor waar ideeën worden geboren en ontwikkeld en we produceren films van regisseurs waarmee we een geestverwantschap hebben. Meestal hebben we op werkdagen zo'n twaalf mensen in huis. We werken met Sunny Bergman, en met Dirk Jan Roeleven maken we een film met Frans Timmermans, van binnenuit gefilmd bij de Europese Commissie."

U klinkt druk voor iemand die het leven wil vieren.
"Ik heb natuurlijk het geluk dat ik mijn werk grotendeels met veel plezier doe."

U roert zich ook nogal op sociale media: er komen veel foto's voorbij van ­Michiel en zijn wittewijnclub, met vrienden als Cornald Maas en museumdirecteur Axel Rüger."
"Wij zijn een hechte vriendenclub. Dat wil ik ook graag en ik werk er hard aan. Ik ­organiseer veel dingen, en als er wrijvingen zijn, ga ik me ermee bemoeien. Ik vind het belangrijk dat we bij elkaar blijven en met ­elkaar mooie dingen beleven."

Waarom grijpt u in bij wrijvingen? Dat kunnen die volwassen mannen toch ook zelf oplossen?
"Dat heeft misschien met een zekere gevoeligheid te maken. Ik heb snel in de gaten als er ergens iets mis is. Dat ongemak wil ik dan wegpoetsen. Er is ook niets zo vermoeiend als zelf een feest geven. Een ramp. Omdat ik permanent iedereen en alles in de gaten hou - zo van: heeft die het wel leuk?"

Uw eigen leven regisseert u dus ook?
"Zowel in mijn werk als privé wil ik het gevoel van een warm bad hebben. Dan kan iedereen floreren. En als iedereen kan floreren, dan kan ik ook floreren. Als mijn geluidsman slecht geslapen heeft, kan ik niet meer lekker mijn werk doen."

Dat betekent dat u nooit ontspant.
"Ik ben niet het type dat opstaat en dan maar gaat bedenken wat er moet gebeuren. Ik moet het op orde hebben. Wat me er niet van weerhoudt om zo nu en dan een nacht door te halen, maar als ik weer opsta, moet ik wel weten wat er op het programma staat."

U voedde met uw echtgenoot een zoon op, die inmiddels volwassen is. Kon u Joey wel loslaten?
"Hij is nu 25 en woont samen. Dat gaat hartstikke goed. Hij had geen vader en zijn moeder, een vriendin uit onze studietijd, overleed toen hij vijftien was. Wij waren vanaf zijn geboorte zijn voogd. Na de dood van zijn moeder is hij bij ons komen wonen. Dat was heel waardevol. Dat je voor iemand kunt zorgen, vertrouwen kunt schenken en een leven een beetje bij kunt sturen."

Nog even terug naar het jubileum: gaat u dit weekeinde wel achteroverleunen?
"Jij vindt dat vreemd, hè. Dat ik altijd maar om me heen kijk of het wel goed gaat. Ik ben altijd zo geweest. Ik zie altijd het grote geheel en mijn eigen rol daarin. Dat komt niet voort uit een traumatische ervaring, of zoiets. Ik had een zorgeloze jeugd."

"Het mooist is het als mijn films andere mensen verder helpen. Zo maakte ik in 2008 Thermos: seks in de sauna. Later werkte ik met iemand die mij vertelde dat die film zo veel voor hem had betekend. Hij woonde in Rotterdam, zag die documentaire op tv, en is diezelfde avond nog naar Amsterdam afgereisd om die sauna te bezoeken. De film maakte bij hem een seksuele bevrijding los. Dat film zoiets kan doen, dat vind ik geweldig."

Michiel van ErpBeeld Linda Stulic

Michiel van Erp

4 oktober 1963, Eindhoven

1988
Studeert af aan TU Delft: Industriële Vormgeving

1988-1992
Acteur

1992
Maakt korte documentaires voor de afdeling Jeugd van VPRO

1996
Doorbraak met de serie Lang Leve...

2001
Debuteert als ­toneelregisseur

2003
Richt met Monique Busman De Familie Film&Tv op

2005-2008
Lid artistieke leiding Mugmetdegoudentand

2006
Bioscoopdocumentaire Pretpark Nederland

Michiel van Erp is getrouwd met Paul Stork. Ze wonen in het centrum van Amsterdam.

Dit weekend in Het Ketelhuis: 25 jaar Michiel van Erp, met onder andere documentaires en een ­Ramses-marathon, www.ketelhuis.nl

Michiel van Erp: 'Het mooist is het als mijn films andere mensen verder helpen'Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden