Plus

Mens is niet de enige met gevoel voor melodie

De meeste mensen hebben 'iets' met muziek. Maar ook dieren blijken gevoelig te zijn voor melodie en ritme. Henkjan Honing zoekt in zijn boek Aap Slaat Maat naar een verklaring.

Beeld Shutterstock

Om maar met de deur in huis te vallen: vanwaar uw interesse in muziek?
"Ik ben opgegroeid in een gezin waar muziek belangrijk was. Mijn ouders speelden piano, mijn broers drums en saxofoon. Muziek maken zou ook mijn toekomst zijn. Maar als pianist raakte ik steeds meer geïnteresseerd in hoe het komt dat we muziek zo mooi vinden en dat die zo belangrijk is in veel culturen. Mijn interesse verschoof van muziek naar muzikaliteit."

Wat is muzikaliteit?
"Dat is de term die ik gebruik voor de capaciteit voor muziek. Dat je je muziek kunt gewaarworden, die kunt waarderen, erop kunt dansen of samen muziek kunt maken. Dus de cognitieve en biologische vaardigheden die je nodig hebt om muziek te kunnen waarderen. Ik ben op zoek naar wat muzikaliteit is en in hoeverre we dat delen met andere dieren."

Hebben biologen daar ook interesse in?
"Dat is pas begonnen rond 2009. Toen sierde Snowball, een witte kaketoe, de cover van Current Biology. Aanleiding was een filmpje op internet waar deze vogel ritmisch danste op muziek van de Backstreet Boys; daarmee is het balletje gaan rollen."

Een van de bouwstenen van muzikaliteit is maatgevoel, het horen van regelmaat. Ieder mens heeft dat, maar ook parkieten en sommige zangvogels. Opvallend is dat apen dezelfde hersenstructuren hebben als mensen, maar geen maatgevoel. Hoe komt dat?
"Die vinding, bij resusapen, was helemaal tegen mijn verwachting in. In het boek beschrijf ik dat gevoel voor ritme iets is wat binnen de primaten langzamerhand is ontwikkeld."

"Met de resusapen delen we een gemeenschappelijke voorouder die 23 miljoen jaar geleden leefde. Die had het waarschijnlijk niet. De verwachting is dat chimpansees het wel hebben, maar het is tot nu nog niet gelukt dat experimenteel aan te tonen. Wel zijn er filmpjes van drummende chimpansees, maar de vraag is of ze op de maat van de muziek bewegen of zomaar wat op de trommel slaan."

Wat kan de verklaring zijn dat resusapen maatgevoel missen?
"De hersenen zijn vergelijkbaar, en qua structuur vrijwel identiek aan die van ons. We weten veel van menselijke hersenen en hoe ziektes daarin te bestrijden zijn dankzij de hersenen van de resusaap. Het idee is dat wij mensen een sterkere verbinding hebben tussen de motorische cortex, waar de beweging wordt aangestuurd, en de auditieve cortex, waar geluid wordt opgevangen."

Is dat bij kaketoes en parkieten ook het geval?
"Ja, die blijken die verbindingen ook te hebben. Ze hebben een totaal andere architectuur van de hersenen en ze zijn genetisch vele malen verder van ons verwijderd dan de resusaap, maar ze hebben wel een sterke relatie ontwikkeld tussen motoriek en spraak."

De zeeleeuw Ronan gooide roet in het eten. Een dramatisch moment in het boek.
"We dachten tien jaar dat vocaal leervermogen een voorwaarde is voor maatgevoel. Een kaketoe of een zebravink kan nieuwe geluiden leren en imiteren, een zeeleeuw niet. Toch kon Ronan perfect headbangen op muziek van Earth Wind and Fire. Toen ging onze theorie de prullenbak in en waren we terug bij af. De vraag blijft: wat delen we nou echt met kaketoes en zeeleeuwen, wat we niet delen met apen?"

Henkjan Honing
Hilversum, 15 mei 1959
1984 muziekwetenschap, Universiteit Utrecht
1991 promotie City University London
2010 bijzonder hoogleraar muziek­cognitie, Universiteit van Amsterdam
2014 voltijd hoogleraar muziekcognitie, Universiteit van Amsterdam

Kan het zijn dat muziek ten grondslag ligt aan taal? Of is die opvatting ook meteen weggegooid?
"Niet zozeer muziek gaat vooraf aan taal, maar muzikaliteit gaat vooraf aan muziek en taal: de vaardigheid melodieën te herkennen, ritmes te onthouden en daar plezier aan te beleven. Die capaciteit is ook terug te vinden bij andere dieren. Dat vermoeden had Darwin al."

Hoe belangrijk is muziek voor mensen?
"De meeste mensen gebruiken muziek om hun stemming te versterken: om als je vrolijk bent, nog vrolijker te worden, of juist extra te zwelgen in een sombere bui. Muziek speelt ook een krachtige rol bij saamhorigheid, zoals bij een concert, een bruiloft of een begrafenis. Om dat geborgen samenzijn bestaat muziek al heel lang in vele culturen."

Welke prangende kwestie zou u graag nog willen onderzoeken?
"Een van de dingen waar we mee aan de slag zullen gaan, is proberen te achterhalen of muzikaliteit te koppelen is aan de genetica. Als muzikaliteit een biologische basis heeft, wat zo lijkt als je naar verschillende diersoorten kijkt, hoe wordt dat dan gecodeerd in de genen? En kunnen we dat in kaart brengen?"

"Als dat lukt, heb je een krachtig gereedschap om een heleboel dieren met elkaar te vergelijken. Nu ben je al gauw twee jaar bezig met een experiment, voordat je resultaten boekt. Maar als je genetica gebruikt, kan dat opeens veel sneller en - heel belangrijk - diervriendelijker."

Henkjan Honing: Aap slaat maat, Nieuw Amsterdam, €18,99.
www.iedereenismuzikaal.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden