Plus

Memoires Van den Berg: kijkje in de keuken van het Amsterdamse bestuur

Oud-ambtenaar Max van den Berg gunt met zijn memoires een kijkje in de keuken van het Amsterdamse bestuur. Het waren, zegt hij, niet de ambtenaren die zo graag sloopten.

Protest bij de Nieuwmarkt, 1975. Beeld Pieter Boersma

Weinig inspireert meer dan een uitzinnige woede. Het overkwam de anders zo rustige Max van den Berg (1938-2016), die topambtenaar was tijdens de roerige ingrepen in de Nieuwmarktbuurt in de jaren zeventig. Van den Berg las rond 2012 het boek Amsterdam op de Helling van historicus Herman de Liagre Böhl.

Dat boek wierp nieuw licht op de naoorlogse stadsvernieuwing die verwoestend uitwerkte, tot toenmalig premier Lubbers er met bezuinigingen een eind aan maakte. En laat Van den Berg nou net gedurende die hele periode ambtenaar in Amsterdam zijn geweest.

Volgens De Liagre Böhl speelde de machtige dienst Publieke Werken bij de sloop/nieuwbouwplannen een hoofdrol. Wethouders zouden niet veel in te brengen hebben gehad. Dat laatste ging Van den Berg te ver. Hij schreef zijn memoires in Jongens, maak het maar mooi, een uitspraak van zijn leermeester Cornelis van Eesteren.

Snelwegen in de stad
De grootse sloop/nieuwbouwplannen lagen vanaf 1954 in de la van ambtenaren. Waar het Algemeen Uitbreidingsplan (AUP) was gemaakt voor de fiets en de binnenstad ongemoeid liet, zou ditmaal de stad klaargemaakt moeten worden voor de komst van de auto. Maar er was niet over één nacht ijs gegaan.

Van den Berg toont aan dat ambtenaren de voortvarende plannen niet zo maar omarmden. 'Mejuffrouw' Jacoba Mulder, opvolgster van Van Eesteren, zette een streep door het grootste deel de cityplannen van wethouder Joop den Uyl, die snelwegen in de stad wilde.

Met een anekdote beschrijft Max van den Berg hoe hij destijds zelf de plannen beoordeelde van ondernemer Bouwes voor een hotel van 30 meter hoog op de plaats van het voormalige justitiecomplex aan het Kleine-Gartmanplantsoen. In een twaalf pagina's tellend document betoogde Van den Berg dat het hotel er niet moest komen.

De directeur van de dienst Publieke Werken, Albert van Walraven, bracht daar, waarschijnlijk onder druk van het bestuur, een minuscule wijziging op aan. Hij schrapte het woordje 'niet'. Actievoerders als Maarten Lubbers moesten er aan te pas komen om het plan alsnog tegen te houden.

Klontje lsd in de koffie
Met andere woorden, het waren geen ambtenaren, maar het was het gemeentebestuur dat radicaal wilde ingrijpen. Wel zou de conclusie dat linkse partijen graag sloopten correct zijn. De ambtenaren van Stadsontwikkeling stelden zich genuanceerd op.

Het boek geeft ook een inkijkje in wat ambtenaren meemaakten als ze de buurten ingingen. Jan Nieuwenweg, directeur van Bouw- en Woningtoezicht, kreeg een klontje lsd in zijn koffie op een bijeenkomst over de Nieuwmarktplannen.

Max van den Berg zelf raakte van zijn apropos toen hij een gloedvol betoog hield over plannen voor de Jordaan, omdat een actievoerder tijdens zijn toespraak ongestoord "rotplan..., rotplan..., rotplan..." in zijn oor kon fluisteren. Na afloop probeerden buurtbewoners hem dronken te voeren.

Max van den Berg, 1990 Beeld -
Huis De Pinto, centraal in de strijd om snelwegen en de metro Beeld Stadsarchief

Van den Berg ziet zichzelf niet als onbuigzame ambtenaar. Hij vertrok overigens wel voor twee jaar de stad uit, naar de Rijksplanologische dienst, toen wethouder Han Lammers in 1971 veel ambtelijke plannen in de prullenbak wierp, omdat ze geen draagvlak hadden bij de bevolking. Maar, schrijft hij, "ik heb meer begrip gekregen voor kleinschaligheid..."

Of dat echt klopt blijft de vraag. Van den Berg liet zich na zijn terugkomst in 1973 immers niet kennen als bewonderaar van wethouder Michael van der Vlis, de in De Pijp groot geworden brutale buurtactivist. En al helemaal niet van de voormalige banketbakker Jan Schaefer, aanvoerder van het kleinschaligenkamp. Hij bestond het de kamer van de wethouder Publieke Werken in te pikken.

Dramatisch
Maar toen lag er al een hele historie achter hen. In maart 1975 liepen de acties tegen de metrobouw uit de hand. Van nieuwe metroplannen kon geen sprake meer zijn. Van den Berg noemt illustratief de dramatisch verlopen kandidaatsstelling voor de raadsverkiezingen van 1978. Niemand die in 1975 voor de metro stemde, mocht terugkeren. Ook wie grootschalig dacht over verkeer of huisvesting, kon het schudden.

Het werk van Van den Berg is een belangrijk naslagwerk geworden, maar ook een sfeervolle beschrijving voor intimi. Oud-ambtenaren die er hun eigen naam niet teruglezen, vinden er in ieder geval die van hun baas wel.

Max van den Berg, Jongens, Maak Het Maar Mooi, Uitgeverij THOTH, €22,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden