Meles Zinawi, oud-marxist die Ethiopië het kapitalisme binnenleidde

Meles Zenawi, de premier van Ethiopië, overleed gisteren op 57-jarige leeftijd. Een ijskoude dictator volgens de een, een gedegen en stabiele factor volgens de ander. Maar ook een filosofische, introverte man met een scherpe tong. Én een oud-marxist die Ethiopië het kapitalisme binnenleidde.

Meles Zenawi.Beeld afp

In 1991 zette de marxistische revolutionair Zenawi dictator Mengistu Haile Mariam af. Eenmaal aan de macht veranderde hij in een redder van de Ethiopische economie en een voorvechter voor het milieu - althans op internationale podia. Critici wezen er op dat Zenawi vaak deed denken aan genadeloze leiders uit het verleden.

Geboren op 8 mei 1955, begon hij na zijn schoolcarrière aan een studie medicijnen. Die zou Zenawi nooit afronden, want op 19-jarige leeftijd sloot hij zich aan bij de marxistische rebellen van het Tigray People's Liberation Front (TPFL) die streden tegen de dictator Mengistu.

Zenawi nam al snel de leiding van Tigray op zich en sloot een coalitie met andere regionale bewegingen. Samen vormden deze het Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front (EPRDF), tot op vandaag de leidende politieke partij in het land.

Zenawi geeft zijn eerste speech als nieuwe president van Ethiopië in 1991.Beeld afp

Mengistu
Met de steun van de Verenigde Staten wisten de rebellen Mengistu's bloederige regime in 1991 ten val te brengen. Een jaar daarvoor had Zenawi plechtig het marxisme afgezworen, één van de voorwaarden voor de Amerikaanse hulp. Hulp die het land broodnodig had om uit de verstikkende armoede op te klimmen.

Zenawi, klein van stuk, met opvallende gebogen wenkbrauwen en karakteristiek sikje, zou zich weten op te werken tot één van de bekendste politici in Afrika. Tussen 1991 en 1995 was hij president van het land, een voornamelijk ceremoniële functie. De echte macht kreeg Zenawi in handen toen hij in 1995 de premier werd, in Ethiopië de leider van de regering én het leger.

Eens aan de macht wist de voormalig marxist zijn land het kapitalisme binnen te loodsen. Onder strenge voorwaarden sloot Zenawi een overeenkomst met Amerika voor miljarden dollars aan steun. Sindsdien werden ook private bedrijven in het land toegelaten (één van de voorwaarden van de VS). In ruil voor de Amerikaanse hulp, betoonde Zenawi zich een trouwe bondgenoot. Ook nu nog hebben de Amerikanen een militaire basis in het land waarvandaan drones Somalië ingestuurd kunnen worden.

De voormalige Amerikaanse president Bill Clinton noemde Zenawi eens 'een renaissance leider', waarmee hij doelde op zijn vernieuwende aanpak van de armoede in zijn land. Ethiopië kende onder Zenawi een verbluffende economische groei. Ook werd er massaal geïnvesteerd in de aanleg van wegen, ziekenhuizen en scholen, en bestendigde de voormalige rebel sterke economische banden met India, China en veel Westerse landen.

Zenawi wist zich in de laatste jaren van zijn leven vooral in de westerse spotlights te werken met zijn eisen voor meer inspraak van Afrikaanse landen op internationale klimaattoppen.

Maar zijn reputatie van zijn ijzeren vuist bleef hem zijn hele leven achtervolgen. Meermaals typeerden mensenrechtenorganisaties hem als één van de grootste schenders van mensenrechten op het Afrikaanse continent. Maar veel, voornamelijk Westerse, bondgenoten zagen veel van zijn wreedheden door de vingers en zagen in hem vooral één van de weinige stabiele factoren in de onvoorspelbare Hoorn van Afrika.

Oud-dictator Haile Mariam Mengistu in 1978.Beeld ANP

Minderheden
Aan het thuisfront kreeg de Ethiopische premier regelmatig kritiek op zijn schendingen van de mensenrechten. Vooral minderheden als de Ethiopiche etnische Somaliërs in de oostelijke Ogaden-regio waar rebellen al jaren vechten tegen zijn onderdrukking, moesten het ontgelden.

Gelijkaardige conflicten had Zenawi met het Oromo-volk in centraal Ethiopië, het Afar-volk in het verre oosten op de grens met Eritrea en met de Anuak, die vlakbij de grens met Zuid-Sudan leven.

Maar kritiek kon Zenawi niet verdragen. Een bewijs daarvan waren de verkiezingen van 2005. De oppositie beschuldigde de premier van grootschalige fraude bij de stembusgang. Als antwoord stuurde Zenawi het leger op hen af. Het resultaat waren honderden doden. De meeste oppositieleden kregen een levenslange celstraf opgelegd.

Toch steunden veel Ethiopiërs hun premier ook door dik en dun, en zagen de wreedheden en keiharde optredens als noodzakelijk kwaad om de stabiliteit in het etnische zeer diverse land te garanderen.

Somalië
In de regio rondom Ethiopië schroomde Zenawi evenmin om zijn invloed te doen gelden. Meermaals stuurde hij het goed uitgeruste Ethiopische leger op zijn buren af. Na de onafhankelijkheid van Eritrea van Ethiopië - bevochten door rebellen die eens zijn medestrijders waren tegen Mengistu- besloot Zenawi opnieuw ten strijde te trekken tegen zijn oude strijdmakkers, met de grensoorlog van 1998-2000 als gevolg die tienduizenden levens zou eisen. Nog altijd is de regio een betwist gebied tussen de twee landen.

Ook aartsvijand Somalië kreeg meermaals te maken met Zenawi's leger. De premier stuurde troepen en tanks het land in om er het islamistische regime omver te werpen. In 2006 trok hij zich terug, om in 2011 het zelfde te herhalen.

Rotterdam
Zenawi behaalde een businessdiploma aan de Britse Open Universiteit en ook één voor economie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Gevraagd naar zijn hobby's noemde Zenawi steevast lezen, zwemmen en tennis. Met de nadruk op lezen. Zenawi was ook één van de weinige Afrikaanse leiders die weinig gelegen lag aan overdreven luxe of decadentie.

De laatste jaren kwam er uit het Westen meer en meer kritiek op de oude bondgenoot. Vooral toen Zenawi in 2009 een nieuwe anti-terrorismewet uitvaardigde, uitte het Westen grote zorgen. Critici klaagden over de vaagheid van de wet, die de laatste jaren voornamelijk werd gehanteerd om de media en oppositie de mond te snoeren. Onder meer twee Zweedse journalisten raakten door de wet in Ethiopië in de problemen, en kwamen voor lange tijd vast te zitten. Zenawi pareerde de internationale kritiek op hun arrestatie door te zeggen dat de twee 'loopjongens' waren voor de islamisten.

Zenawi trouwde met de voormalige Tigray-rebelle Azeb Mesfin. Naast haar laat Zenawi drie dochters en een zoon achter. De oorzaak van zijn dood werd niet bekend gemaakt, evenmin de locatie waar Zenawi het laatst verbleef.

Een woordvoerder van de Somalische al-Shabaab, die terroristische islamitische beweging die door Zenawi streng werd vervolgd, liet aan persbureau Reuters weten 'verheugd' te zijn met het nieuws over Zenawi's dood. 'Ethiopië zal nu zeker instorten', aldus de woordvoerder.

Supporters van Zenawi zijn in Addis Abeba de straat opgekomen om hun steun voor de premier te uiten na de verkiezingen van 2010.Beeld ANP
Azeb Mesfin, Zenawi's vrouw, in juli van dit jaar.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden